175 lat historii kolei w Pile. Jak tory zmieniły miasto

27 lipca 1851 roku Piła znalazła się na kolejowej mapie Europy. W ciągu kilku dekad z miasta przy jednej linii wyrosła na jeden z najważniejszych węzłów regionu. Kolej dawała pracę, przyciągała mieszkańców, decydowała o gospodarczym i strategicznym znaczeniu Piły. 175 lat później ta historia przez cały czas jest obecna na dworcu, w zabytkowym „Okrąglaku” i w pamięci kolejarskich rodzin.

175 lat historii kolei w Pile ma dokładną datę początku – 27 lipca 1851 roku. Tego dnia do eksploatacji przekazano odcinek Królewskiej Kolei Wschodniej prowadzący z Krzyża przez Piłę do Bydgoszczy. Wraz z linią powstał most kolejowy przez Gwdę. Budowę trasy rozpoczęto trzy lata wcześniej, w 1848 roku. Piła, znajdująca się wówczas w granicach Prus i nosząca niemiecką nazwę Schneidemühl, znalazła się na szlaku, który z czasem stał się częścią wielkiej magistrali łączącej Berlin z Królewcem.

Dla miasta nie było to po prostu uruchomienie nowego środka transportu. Przyjazd kolei uruchomił proces, który na następne dziesięciolecia zmienił gospodarkę, przestrzeń i znaczenie Piły.

1851. Do Piły przyjeżdża pociag

W lokalnej historii właśnie 27 lipca zapisał się jako dzień przyjazdu pierwszego pociągu. Z jubileuszowymi obchodami wiązana jest również obecność króla Prus Fryderyka Wilhelma IV, który uczestniczył w inauguracji nowej trasy. Historyczne źródła techniczne wprowadzają tu drobne, ale interesujące rozróżnienie: uroczyste otwarcie odcinka Krzyż–Bydgoszcz miało nastąpić 26 lipca, natomiast 27 lipca 1851 roku rozpoczęto regularną komunikację. To właśnie druga z tych dat stała się w Pile symbolicznym początkiem kolejowej historii miasta.

Początkowo linia była jednotorowa. Już w 1852 roku przedłużono ją w kierunku Tczewa, później połączono z trasami prowadzącymi na zachód. W 1867 roku ukształtowała się magistrala Berlin–Królewiec, znana jako Ostbahn – Kolej Wschodnia. Piła znajdowała się na jednej z głównych osi komunikacyjnych ówczesnego państwa pruskiego.

I wtedy zaczęło się coś znacznie większego niż ruch pociągów.

Dworzec wyrasta wraz z miastem

Pierwsza infrastruktura kolejowa gwałtownie przestała wystarczać. W 1853 roku rozpoczęto budowę budynku dworca, ale stacja była w kolejnych latach nieustannie rozbudowywana. Powstawały perony, tory towarowe, zaplecze techniczne i lokomotywownie. Budowę reprezentacyjnego budynku dworcowego ukończono w 1876 roku.

Dziś trudno patrzeć na pilski dworzec jedynie jak na miejsce odprawy podróżnych. Cały zespół stacji jest dokumentem XIX-wiecznej rewolucji przemysłowej.

Narodowy Instytut Dziedzictwa podkreśla, iż Piła Główna należy do najstarszych zespołów stacyjnych w Wielkopolsce, a zachowane obiekty pozwalają odtworzyć sposób funkcjonowania dużego węzła kolejowego. W historycznym budynku zachował się choćby dawny apartament królewski, przeznaczony dla monarchy podczas jego pobytów na stacji. Cennymi elementami są również tunele między peronami, dawne wieże wodne, nastawnie oraz budynki techniczne.

175 lat historii kolei w Pile. Z jednej linii powstał wielki węzeł

Pierwszy pociąg z 1851 roku był dopiero początkiem. 16 stycznia 1871 roku uruchomiono połączenie Piły ze Złotowem, później przedłużone w stronę Chojnic. 15 maja 1879 roku otwarto linię Poznań–Piła–Szczecinek. 1 listopada 1881 roku ruszyła kolej do Wałcza. Kolejne połączenia sprawiły, iż Piła coraz mniej przypominała stację na trasie, a coraz bardziej wielkie kolejowe skrzyżowanie.

Urząd Miasta Piły wskazuje, iż w ciągu około 30 lat powstało siedem linii związanych z węzłem, a kolej stała się jednym z najważniejszych czynników rozwoju miasta. Rosło również jego znaczenie militarne – najważniejszy węzeł komunikacyjny wymagał ochrony, a w Pile rozbudowywano garnizon i kompleksy wojskowe.

Na początku XX wieku przebudowa stacji nabrała jeszcze większego rozmachu. Powstała nowa stacja towarowa, kolejne perony wyspowe i system podziemnych przejść. Około 1910 roku przebudowano główne wejście do dworca, a 1 czerwca 1913 roku uruchomienie kolejnej linii domknęło etap budowy przedwojennego węzła.

Skalę ruchu dobrze pokazuje jedna liczba: w 1913 roku z Piły wyjechało 575 tys. pasażerów. Według materiałów Towarzystwa Miłośników Miasta Piły większy ruch odnotowano wówczas w tej części regionu jedynie w Poznaniu i Bydgoszczy.

„Okrąglak”. Kolejowy unikat z Piły

Jednym z najbardziej niezwykłych śladów tamtej epoki pozostaje pilska lokomotywownia okrągła, nazywana „Okrąglakiem”. Powstała w czasie wielkiej rozbudowy węzła w latach 70. XIX wieku. Lokomotywy wprowadzano do hali dzięki centralnej obrotnicy, która pozwalała kierować je na poszczególne stanowiska.

Narodowy Instytut Dziedzictwa podaje, iż rozwiązania wykorzystane w Pile stały się wzorem dla podobnych obiektów w Berlinie i Magdeburgu. Okrągła hala jest jednym z zaledwie dwóch tego rodzaju obiektów w Polsce i pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków kolejowych miasta.

Piła nie tylko korzystała więc z technologicznej rewolucji kolei. W pewnym momencie sama stała się miejscem, którego rozwiązania techniczne kopiowano gdzie indziej.

Kolej zaczyna żywić miasto

Tory tworzyły miejsca pracy bezpośrednio na stacji, ale wraz ze wzrostem ruchu potrzebne były również warsztaty, zaplecze remontowe i tysiące ludzi zdolnych utrzymać tabor w ruchu.

Na początku XX wieku rozpoczęła się historia zakładu, który przez następne dziesięciolecia będzie dla Piły niemal synonimem kolejarskiej pracy – późniejszych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego.

Budowę dużych warsztatów przeznaczonych do remontu parowozów rozpoczęto w 1902 roku. Pierwsza część zaplecza produkcyjnego była wyposażana w kolejnych latach, a około 1906 roku mogły już ruszyć naprawy parowozów. Rozbudowa trwała do następnej dekady.

Kolej przestała oznaczać więc wyłącznie maszynistów, konduktorów i pracowników dworca. Wokół niej powstało całe przemysłowe środowisko: mechanicy, ślusarze, tokarze, spawacze, pracownicy lokomotywowni, warsztatów i infrastruktury.

Dla wielu pilskich rodzin praca na kolei zaczęła przechodzić z pokolenia na pokolenie.

Wojna uderzyła także w kolejowe serce miasta

W czasie II wojny światowej znaczenie infrastruktury kolejowej jeszcze wzrosło. Warsztaty pracowały intensywnie, a ich zatrudnienie sięgało około dwóch tysięcy osób; wykorzystywano tam również pracę przymusową. W 1945 roku okolice stacji i zakładów znalazły się w strefie ciężkich walk o Piłę. Część kolejowej infrastruktury została poważnie zniszczona.

Ale właśnie kolej była jedną z pierwszych dziedzin życia, które zaczęto podnosić z ruin.

18 lutego 1945 roku, zaledwie kilka dni po zakończeniu walk o miasto, do Piły dotarła z Bydgoszczy grupa kolejarzy. Zaczęto oceniać stan urządzeń i organizować uruchomienie dworca oraz warsztatów. W następnych tygodniach przyjeżdżali kolejni pracownicy. W marcu pierwsza większa ekipa rozpoczęła odbudowę zakładów.

W zniszczonym mieście kolej stała się jednym z narzędzi jego ponownego uruchamiania.

ZNTK – zakład, który był częścią Piły

Powojenne Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego nie były zwykłym przedsiębiorstwem znajdującym się w mieście. Przez dziesięciolecia były częścią jego społecznej struktury.

Zakład odbudowywał nie tylko hale i maszyny, ale również mieszkania dla pracowników. W kolejnych dekadach prowadził działalność produkcyjną i remontową, zapewniając zatrudnienie całym rodzinom. Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Pile, przechowuje dziś setki jednostek dokumentacji ZNTK obejmujących działalność zakładu od czasów powojennych po lata 90.

O znaczeniu ZNTK dla lokalnej pamięci świadczy także wydana po latach książka „Nasza historia. ZNTK w Pile 1908–2008”, oparta nie tylko na dokumentach, ale również na wspomnieniach ludzi, którzy przepracowali w zakładzie po 30 czy 40 lat.

Bo historię kolei w Pile można opisywać liczbą torów i lokomotyw. Ale można też opowiedzieć ją liczbą rodzin, które przez dziesięciolecia żyły według rytmu kolejowych zmian.

Dworzec przeżył kolejne epoki

Sam pilski dworzec również zmieniał się wraz z historią.

W okresie międzywojennym został powiększony o nową halę dla podróżnych i pomieszczenia kasowe. Podczas II wojny światowej ta część budynku ucierpiała najmocniej, a po wojnie została odbudowana. W latach 80. dokonano kolejnej modernizacji, która niestety zatarła część historycznego wystroju. W XXI wieku zabytkowy dworzec przeszedł gruntowny remont.

Pozostały jednak elementy pamiętające zupełnie inne czasy: perony, tunele, układ całego zespołu kolejowego, dawne budynki techniczne czy wspomniany Okrąglak.

Dlatego Piła ma coś, czego nie da się zbudować od nowa – ciągłość kolejowego krajobrazu liczącą półtora wieku.

175 lat później historia wraca na dworzec

W 2026 roku kolejowa historia Piły zatoczyła symboliczną pętlę.

Z okazji 175. rocznicy przygotowano jubileuszowe obchody. 25 lipca specjalny pociąg przejechał trasą Piła Główna–Krzyż–Piła Główna, nawiązując do pierwszej linii uruchomionej w 1851 roku. Na dworcu otwarto także Muzeum Kolei w Pile, tworzone przez pasjonatów i ludzi związanych z miejscowym kolejnictwem.