Anna Kovalova: Co tak naprawdę wiemy o Krymie? O jego mieszkańcach, historii i kulturze? Za dobrze znanym obrazem półwyspu kryje się świat, którego często nie znamy. Spróbujemy go odkryć razem z ukraińską pisarką Anastasią Levkovą.
Witam, przy mikrofonie Anna Kovalova.
——————————-
Anastasia Levkova to ukraińska pisarka, redaktorka i menedżerka kultury. W Lublinie rozmawiałam z nią o jej powieści „Imiona Krymu”, która w oryginale ukraińskim nosi tytuł „Za Perekopem jest ziemia”. Skąd wzięła się ta nazwa i jakie znaczenie ma dla autorki? O tym opowiada sama Anastazja Levkova.
Anastasia Levkova: „Za Perekopom jest ziemia” – taki tytuł narodził się z powiedzenia, które usłyszałam w 2013 roku, kiedy przyjechałam na krótką rezydencję do Symferopola z zamiarem napisania książki. Spędziłam tam dwa tygodnie, rozmawiałam z historykami, działaczami społecznymi i dziennikarzami. Ktoś powiedział mi wtedy, iż wśród mieszkańców Krymu – nie należy ich mylić z Tatarami krymskimi – funkcjonowało takie powiedzenie: „Za Perekopom nie ma ziemi”. Oznaczało ono, iż nie ma znaczenia, co dzieje się na kontynencie. My mamy tutaj swoje wyspiarskie sprawy, interesuje nas tylko nasze wewnętrzne życie na Krymie. Pomyślałam wtedy, iż to bardzo pojemne sformułowanie, które może wiele wyjaśnić. Pomyślałam też, iż jeżeli będę pisać książkę, która wówczas miała być reportażem, to przynajmniej jeden z jej rozdziałów powinien nosić tytuł „Za Perekopom nie ma ziemi” albo, przeciwnie, „Za Perekopom jest ziemia”. Jest tu jeszcze jedna kwestia. Pisałam przecież tę książkę o Krymie i można powiedzieć, iż bohaterka znajduje się na Krymie, patrzy na świat z krymskiej perspektywy, ale książkę pisałam przede wszystkim z myślą o czytelnikach z kontynentalnej części Ukrainy. A jednak sama pochodzę z kontynentu i moje spojrzenie jest w dużej mierze spojrzeniem z zewnątrz, choć w powieści może sprawiać wrażenie spojrzenia od wewnątrz. Wydaje mi się, iż to powiedzenie można odnieść również do mieszkańców kontynentalnej części Ukrainy, choćby jeżeli go nie znali: „Za Perekpom nie ma ziemi”. Czyli nieważne, co się tam dzieje. Interesowały nas tylko morze, góry, czebureki, kurorty, wakacyjne romanse i tak dalej. No, wiadomo, czego ludzie szukają w kurortach. Natomiast sami mieszkańcy, ich aspiracje, konflikty, problemy, wyzwania i trudności, z którymi się mierzyli – to wszystko nas nie interesowało. Dlatego tak wiele osób choćby nie wiedziało, iż istnieje naród rdzenny – Tatarzy krymscy, iż wracali oni z zesłania i iż ich powrót wiązał się z ogromnymi trudnościami. Chciałam więc, żeby zamiast powiedzenia „Za Perekopom nie ma ziemi” pojawiło się inne: „Za Perekopom jest ziemia”. Ziemia istnieje po obu stronach przesmyku.
Anna Kovalova: Czy można polecić tę książkę jako sposób na poznanie Krymu, na przykład osobom, które nigdy tam nie były?
Anastasia Levkova: Oczywiście. W Ukrainie jest bardzo wiele osób, zwłaszcza nastolatków, które po prostu nie zdążyły odwiedzić Krymu. Są też studenci, którzy byli tam, kiedy byli jeszcze bardzo mali, i kilka już pamiętają. Oni również odkrywali Krym dzięki tej książce. Wydaje mi się też, iż dla zagranicznych czytelników ta książka jest ważna, ponieważ pozwala zrozumieć mechanizmy działania rosyjskiej kultury i to, w jaki sposób wciąga ona ludzi w swoje imperialne pole oddziaływania poprzez fascynację rosyjską kulturą. Pokazuje, jak stopniowo zostajemy w to wciągnięci. A adekwatnie nie my wszyscy, ale niektórzy dają się wciągnąć i angażują się w rosyjską politykę. To wszystko jest bardzo starannie przemyślane, zainwestowano w to ogromne pieniądze, a działania te realizowane są już od bardzo dawna. To również jeden z ważnych wątków mojej książki – rosyjska kultura. Co tak naprawdę ze sobą niesie? Ta wspaniała, piękna forma. Puszkin pisał pięknie, Dostojewski pisał pięknie, ale jakie wartości propagowali, chociażby w wierszach poświęconych Rosji? jeżeli zachwycamy się rosyjską literaturą i jej wartościami, to w rzeczywistości przyjmujemy te wartości. Jak więc mamy patrzeć na rosyjskich okupantów, którzy dziś, podobnie jak w poprzednich latach, zabijają, gwałcą i torturują ludzi na ukraińskiej ziemi? Nie zatrzymują się, posuwają się dalej i mają dalekosiężne plany. Musimy to wszystko rozumieć i na nowo przemyśleć nasz dotychczasowy stosunek do rosyjskiej kultury.
Anna Kovalova: Co zagraniczny czytelnik powinien wiedzieć o Krymie, zanim sięgnie po Pani książkę? I czym ta książka może go zainteresować, bez zdradzania zbyt wiele z jej treści?
Anastasia Levkova: Warto wiedzieć, iż Krym nie został podarowany Ukrainie przez Chruszczowa w 1954 roku, choć wiele osób tak właśnie uważa. Pierwsza aneksja Krymu przez Rosję miała miejsce w 1783 roku. Wcześniej nie był to teren rosyjski, Krym nie jest rdzennie rosyjską ziemią. Druga aneksja nastąpiła w 2014 roku. Ważne jest również to, by wiedzieć, iż Rosjanie celowo wypierali Tatarów krymskich z ich ziem. jeżeli spojrzymy na dane procentowe, pod koniec XVIII wieku Tatarzy krymscy stanowili ponad 90 procent ludności Krymu. Na początku XX wieku było ich już około 20 procent, a w 1944 roku – zero procent. Miały miejsce ogromne fale migracji. choćby jeżeli ludzi nie wysiedlano przymusowo, robiono wszystko, by opuścili tę ziemię, swoją ojczyznę. Warto wiedzieć, iż Rosja przez wiele lat prowadziła tam działalność propagandową. Bardzo ważne jest też zrozumienie, iż tak zwane referendum z 2014 roku było nielegalne i iż większość mieszkańców Krymu nie głosowała za przyłączeniem do Rosji. Większość mieszkańców Krymu nie chciała być częścią Rosji. Powiedziałabym, iż była mniejszość proukraińska, mniejszość prorosyjska i większość obojętna. No i oczywiście dochodziło do fałszerstw. Dopiero kiedy w 2022 roku Rosja okupowała obwody chersoński i zaporoski oraz przeprowadzała tam tak zwane referenda, świat wreszcie zrozumiał, jak wyglądało to na Krymie.
Anna Kovalova: Moim gościem była Anastazja Levkova – ukraińska pisarka, redaktorka i menedżerka kultury. Dziękuję Państwu za dziś i do usłyszenia za tydzień – Anna Kovalova, Radio Lublin.
Fot. Anna Kovalova
_______________________________________________________________________________________________________________________
Анна Ковальова: Що ми насправді знаємо про Крим? Про його мешканців, історію та культуру? За звичним образом півострова приховується світ, якого ми часто не знаємо. Спробуємо відкрити його разом з українською письменницею Анастасією Левковою. Вітаю, біля мікрофона Анна Ковалова.
——————–
Анастасія Левкова – українська письменниця, редакторка та культурна менеджерка. У Любліні я поспілкувалася з нею про її роман «За Перекопом є земля». Звідки походить ця назва і яке значення має для авторки? Про це розповідає сама Анастасія Левкова.
Анастасія Левкова: Така назва виросла в мене з приказки, яку я почула у 2013 році, коли приїхала на невеличку резиденцію до Сімферополя з наміром писати книжку. Я тоді поїхала на два тижні, спілкувалася з істориками, громадськими діячами, журналістами. І хтось мені сказав, що в кримчан, не плутати з кримськими татарами, була така приказка: «За Перекопом землі немає». Під нею малося на увазі, що байдуже, що там діється на материку. У нас тут свої острівні справи, нас цікавить тільки наше внутрішнє кримське життя. Я тоді ще подумала, яка це містка фраза, якою можна багато чого пояснити. І подумала: якщо я буду писати книжку, яка тоді уявлялася як репортаж, то хоча б один із розділів має називатися «За Перекопом землі немає» або, навпаки, «За Перекопом є земля». І тут ще такий момент: я ж цю книжку писала про Крим, і ніби героїня стоїть у Криму, у кримській точці, але я писала її передусім для материка. І все ж таки я з материка, і в мене погляд значною мірою зовнішній, хоч у романі він виглядає як внутрішній. І ось цю фразу, як мені здається, можна застосувати і до жителів материка, хоча вони її не знали: «За Перекопом землі немає». Мовляв, байдуже, що там робиться. Нас цікавили тільки море, гори, чебуреки, курорти, курортні романи й так далі. Ну, хто там шукав на курортах. А люди, їхні прагнення, конфлікти між собою, проблеми, виклики й труднощі, з якими вони стикалися, – усе це не цікавило. І тому так багато людей навіть не знали, що є корінний народ – кримські татари, що вони поверталися після заслання і що їм доводилося дуже важко. Тому я хотіла, щоб замість фрази «За Перекопом землі немає» була інша – «За Перекопом є земля». Вона може існувати по обидва боки перешийка.
Анна Ковальова: Чи можна рекомендувати цю книжку як знайомство з Кримом, наприклад, для людей, які взагалі ніколи там не були?
Анастасія Левкова: Звісно, так. В Україні є дуже багато людей, зокрема підлітків, які просто не встигли побувати в Криму. Або студентів, які були там зовсім маленькими й уже нічого не пам’ятають. Вони так само відкривали для себе Крим через цю книжку. І мені здається, що для іноземців ця книжка важлива, щоб розуміти механізми того, як діє російська культура і як вона затягує у своє імперське поле через прихильність до російської культури, як ми поступово втягуємося. Ну, не ми, але дехто втягується й ангажується в цю російську політику. Це все дуже тонко продумано, у це вкладено дуже багато грошей, і ця діяльність триває вже давно. Це також важлива лінія в моїй книжці – російська культура. Що вона несе, ця чудова, прекрасна форма. Пушкін прекрасно писав, Достоєвський прекрасно писав, але які цінності вони пропагували, наприклад, у віршах, присвячених Росії? Якщо ми захоплюємося російською літературою та її цінностями, то фактично приймаємо ці цінності. І як тоді нам дивитися на російських окупантів, які зараз, у ці дні, як і в попередні роки, вбивають, ґвалтують, катують людей на українських землях, не зупиняються, йдуть далі й мають далекосяжні плани. Це все треба розуміти й переосмислювати наше попереднє ставлення і ваше до російської культури зокрема.
Анна Ковальова: Що важливо знати іноземному читачеві про Крим перед знайомством із вашою книжкою? І чим вона може його зацікавити без спойлерів?
Анастасія Левкова: Важливо знати, що Крим не був подарований Хрущовим у 1954 році, бо багато хто так думає. Перша анексія Криму Росією відбулася у 1783 році. До того це не були росіяни, Крим не є споконвічно російським краєм. Друга анексія відбулася у 2014 році. Також важливо знати, що росіяни цілеспрямовано витісняли кримських татар із їхніх земель. Якщо подивитися на відсоткове співвідношення, то наприкінці XVIII століття кримські татари становили понад 90 відсотків населення Криму. На початку XX століття це було вже близько 20 відсотків, а у 1944 році – вже 0 відсотків. Були дуже великі хвилі міграції. Тобто навіть якщо людей не виселяли примусово, то робили все для того, щоб вони покинули цю землю, свою рідну землю. Важливо знати, що Росія багато років поширювала там свою пропаганду. І дуже важливо розуміти, що референдум у 2014 році був так званим референдумом, він був нелегітимним, і що більшість кримчан не голосувала за Росію. Більшість кримчан не хотіла бути з Росією. Я би сказала, що була проукраїнська меншість, проросійська меншість і була байдужа більшість. Ну і, очевидно, були фальсифікації. Коли вже у 2022 році Росія окупувала Херсонську та Запорізьку області й проводила там так звані референдуми, нарешті світ зрозумів, як це було в Криму.
Анна Ковальова: Моєю гостею була Анастасія Левкова – українська письменниця, редакторка та культурна менеджерка. Дякую за увагу і до зустрічі наступного тижня -Анна Ковальова, Radio Lublin.








