Mennonici, którzy pojawili się na Żuławach w XVI wieku, należeli do najbardziej charakterystycznych wspólnot religijnych dawnej Rzeczpospolitej, a później Królestwa Prus. Przez stulecia żyli obok swoich sąsiadów, przyczyniając się do osuszania i zagospodarowywania terenów zalewowych, dzięki doświadczeniu nabytemu w Niderlandach (Holandia). Na tle chrześcijan tamtych czasów, wyróżniało ich jednak coś niezwykłego – sprzeciw wobec przemocy i przekonanie, iż prawdziwy chrześcijanin nie powinien brać udziału w wojnach. Ale to nie koniec różnic w obrębie wiary. Na początku mennonici nie mogli posiadać swoich kościołów. Ich obrzędy i modlitwa odbywały się w domach, stodołach, obiektach życia codziennego. Zmiana nastąpiła dopiero w XVIII wieku – to wtedy zaczęli budować własne świątynie.
Śladem ich obecności na Żuławach Elbląskich jest dawny dom modlitwy we wsi Jezioro, położonej około 10 kilometrów od Elbląga.
Wspólnota z dala od „zepsutego świata”
Mennonici przybyli na Żuławy z Niderlandów i północnych Niemiec w poszukiwaniu miejsca, gdzie mogliby swobodnie praktykować swoją wiarę. Jedną z ważniejszych zasad ich wyznania był świadomy chrzest osób dorosłych. Równie istotny był pacyfizm – odrzucenie przemocy i udziału w działaniach wojennych.
Wyznawcy mennonityzmu dążyli także do tworzenia wspólnot opartych na prostym życiu, pracy i wartościach religijnych. Chcieli funkcjonować z dala od wpływów świata, który uznawali za moralnie zepsuty. Z czasem jednak, podobnie jak wiele innych społeczności, zaczęli stopniowo asymilować się z otoczeniem, a część dawnych zasad uległa zmianie pod wpływem nowoczesności.
Neogotycki świadek historii, który niemal odszedł w zapomnienie
Pamiątką po mennonitach z Jeziora jest neogotycki dom modlitwy wzniesiony w 1865 roku. Obok budynku znajduje się niewielki cmentarz, przypominający o społeczności, która przez kilka stuleci współtworzyła historię regionu.
Choć obiekt nie pełni już swojej pierwotnej funkcji, przez cały czas można dostrzec charakterystyczne elementy jego architektury. Elewację zdobią między innymi ryzality i dekoracyjne maswerki, które nadają budowli wyjątkowy charakter. Niestety II wojna światowa, a później przekształcenie budynku w czasach PRL-u w sklep i magazyn dla PGR-ów doprowadziły do ogołocenia z wyposażenia i powolnego niszczenia.
Kiedy w 2024 roku specjaliści zajmujący się dokumentacją dziedzictwa przyjechali do Jeziora, budynek znajdował się już w złym stanie technicznym. Właśnie dlatego zdecydowano się na jego cyfrowe utrwalenie – nie tylko po to, by zachować jego wygląd dla przyszłych pokoleń, ale również zwrócić uwagę na istnienie tego mało znanego zabytku.
Dziś historia dawnego domu modlitwy może być przez cały czas opowiadana, mimo upływu czasu i postępującej degradacji budynku.
Mennonici na wystawie „Sacrum. Opowieść o kościołach Warmii i Mazur”
Wystawa „Sacrum. Opowieść o kościołach Warmii i Mazur” pokazuje, iż historia religijna regionu nie ogranicza się wyłącznie do kościołów katolickich. Jednym z jej bohaterów jest właśnie społeczność mennonicka, która przez wieki współtworzyła krajobraz kulturowy Żuław.
Na ekspozycji można zobaczyć przygotowaną na podstawie dokumentacji cyfrowej makietę, której częścią jest dawny dom modlitwy w Jeziorze. Wydruk 3D został wzbogacony o mapping, za pomocą którego odwiedzający mogą poznać historię obiektu w atrakcyjnej, multimedialnej formie.
O wystawie
Wystawa „Sacrum. Opowieść o kościołach Warmii i Mazur” to multimedialna podróż przez historię i różnorodność religijną regionu. Dzięki wykorzystaniu hologramów, projekcji, mappingu oraz nowoczesnych rozwiązań interaktywnych pozwala spojrzeć na znane zabytki z zupełnie nowej perspektywy.
Wystawa czynna jest w każdą środę w godzinach 12:00–20:00. Osoby indywidualne mogą zwiedzać ją bez wcześniejszej rezerwacji, natomiast grupy zorganizowane mogą umówić się na wybrane terminy poprzez stronę internetową https://www.cyfrowewm.pl/wydarzenia/3/wystawa-multimedialna-sacrum-opowiesc-o-kosciolach-warmii-i-mazur lub telefonicznie pod nr 667 636 211.
Wystawę można zwiedzać nieodpłatnie.
Dodatkowa informacja
Osoby zainteresowane historią domu modlitwy w Jeziorze będą miały okazję poszerzyć swoją wiedzę podczas bezpłatnego wykładu, który odbędzie się 23 września w CSE „Światowid” w Elblągu w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa. Spotkanie poprowadzi Łukasz Kępski – historyk związany z Muzeum Żuławskim w Nowym Dworze Gdańskim oraz autor podręczników.
Redakcja Centrum Spotkań Europejskich „Światowid”
