Czy Grupa Wyszehradzka ma wciąż potencjał?

Mateusz Piskorski myslpolska/piskorski-czy-grupa-wyszehradzka-ma-wciaz-potencjal

Format współpracy środkowoeuropejskiej przeżywał wzloty i upadki. Ostatnio, w związku z wewnętrznymi animozjami politycznymi, był praktycznie martwy, a co najmniej uśpiony.

Wiele wskazuje jednak na to, iż – wbrew licznym pesymistycznym prognozom – kooperacja środkowoeuropejska wciąż zachowuje potencjał, i to na kilku płaszczyznach.

Ukraina – wspólny problem?

Stanowisko poszczególnych państw z wyszehradzkiej czwórki (Polska, Słowacja, Węgry, Czechy) w sprawie najbardziej przepełnionej aktualną treścią, czyli wobec konfliktu na Ukrainie, nie było i przez cały czas nie jest jednolite. Warszawa na przestrzeni ostatnich lat w sposób ewidentny blokowała rozwój współpracy w naszym regionie. „Musimy się przyznać do tego, iż polskie rządy w latach 2022-2024 były tymi, które psuły relacje wewnątrz Grupy Wyszehradzkiej. To właśnie Polska sprawiała wrażenie, iż nie chce współpracować z Węgrami, czy również w pewnym sensie ze Słowacją” – mówi nam poseł Roman Fritz (Konfederacja Korony Polskiej) z sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych. Mamy jednak pewne obiektywne, wspólne interesy, które łączą Warszawę, Bratysławę, Budapeszt i Pragę. Tym obiektywnym interesem jest w pierwszej kolejności powstrzymanie dalszej eskalacji, również przestrzennej, toczącej się wojny. Nieuchronnie to właśnie nasze cztery kraje (trzy spośród nich mają z Ukrainą bezpośrednią granicę) narażone są najbardziej na skutki i ryzyka dalszego trwania konfliktu. To również my (w przeważającej mierze Polska) przyczyniamy się do trwania owego niekorzystnego i ryzykownego dla nas konfliktu poprzez sprowadzenie naszego terytorium do roli tranzytowej dla przerzutów broni do Kijowa. Ewentualne odcięcie dostaw przez nasze terytorium, uzupełnione jeszcze o stosowne porozumienie w tej sprawie z Rumunią, adekwatnie w ciągu kilku miesięcy przyniosłoby kres krwawemu konfliktowi zbrojnemu u naszych granic.

Po zakończeniu wojny staniemy jednak znów przed obliczem wspólnego zagrożenia dla całego naszego regionu Europy. Tym zagrożeniem będzie geograficzne sąsiedztwo z rozsadnikiem przestępczości (handlu bronią, przemytu ludzi i substancji zakazanych), któremu będziemy musieli stawić wspólnie czoła, nie doprowadzając jednocześnie do zamknięcia wolnego ruchu granicznego między naszymi krajami.

Tradycja ochrony mniejszości

Europa Środkowa to tradycyjnie obszar przenikania się kultur. Jednocześnie to przestrzeń, na której ośrodkom zewnętrznym bardzo łatwo rozniecić konflikty etniczne i narodowościowe, prowadzące do podziałów i hamujące nie tylko integrację, ale wszelką współpracę w regionie. Problem liczącej około 100 tysięcy populacji węgierskiej na ukraińskim Zakarpaciu nie jest zatem sprawą do rozwiązania wyłącznie dla Budapesztu. Jest raczej wspólnym wyzwaniem, choć społeczności pozostałych narodów środkowoeuropejskich na Ukrainie są mniejsze (wspólnota polska uległa praktycznemu zanikowi wskutek prowadzonej najpierw przez Związek Radziecki, a później przez Kijów polityki). Nie zmienia to faktu, iż wykazanie przez kraje naszej części Europy solidarności z Węgrami leży w interesie każdego z państw Grupy Wyszehradzkiej z osobna.

A z realizacją zawartych ostatnio przez Budapeszt i Kijów ustaleń w sprawie ochrony praw mniejszości mogą być poważne problemy. „Kijów nie będzie w stanie nad tym panować. Straszliwy konflikt zbrojny na terenie Ukrainy i de facto postępująca dekompozycja tego kraju pozwalają jednoznacznie stwierdzić, iż trzeba poczekać na pokój i na okrzepnięcie jakiejś przyszłej administracji” – obawia się Roman Fritz .

Nieakceptowalne odwołania historyczne

Problem z mniejszościami wzmacnia ostatnio kwestia polityki historycznej Kijowa. Kolejne odwołania do tożsamości nacjonalistycznej, a adekwatnie etnocentrycznej, zarówno w duchu Stiepana Bandery, jak i innych nurtów ukraińskiego nacjonalizmu, tworzą grunt pod konfrontację ze wszystkimi sąsiadami, również tymi środkowoeuropejskimi. Warto pamiętać, iż ofiarami ludobójstwa dokonanego przez UPA padali nie tylko Polacy, ale również inne grupy mniejszościowe, przede wszystkim Czesi. Wybór tożsamości politycznej przez Kijów niejako w naturalny sposób stawia go w opozycji wobec całej Grupy Wyszehradzkiej.

Słabość centralnego aparatu władzy na ogarniętej wojną Ukrainie sprawiać będzie jednak, iż wiele zależeć będzie od czynnika samorządowego różnych szczebli. „W tej chwili dużo będzie zależało od samorządów na Ukrainie, w tym wypadku samorządów miast znajdujących się na terenie Zakarpacia, czyli Użhorodu i tak dalej. Jak tam będą postrzegane wzajemne relacje i kto tam będzie zarządzał? Mamy oczywiście w Polsce doświadczenia nieciekawe, o ile chodzi o samorządy ukraińskie, chociażby takie miasta jak Stanisławów, czyli w tej chwili Iwano-Frankiwsk, jak gdyby nigdy nic kultywują pamięć o pseudobohaterach przez nadawanie honorowego obywatelstwa miasta ludobójcom – Banderze i Szuchewyczowi” – mówi nam Roman Fritz.

Korzyści z dialogu

Trzy spośród czterech państw Grupy Wyszehradzkiej (Słowacja, Czechy, Węgry) w mniejszym lub większym stopniu spoglądają pragmatycznie na relacje z Rosją, przede wszystkim na ich wymiar gospodarczy. Węgry i Słowacja w dalszym ciągu importują rosyjskie surowce energetyczne, a ich władze otwarcie deklarują, iż nie zamierzają z nich rezygnować, dopóki jest to opłacalne ekonomicznie. Polska i Czechy obiektywnie mogłyby zyskać na wznowieniu współpracy z Rosją, obniżając ceny paliw. Wizja traktowania Europy Środkowej jako hubu służącemu importowi i dystrybucji węglowodorów zza oceanu okazała się zbyt optymistyczna. Po prostu cena surowca amerykańskiego jest zbyt wysoka, by można było oprzeć na nim rozwój środkowoeuropejskich gospodarek. „Działania Magyara służą głównie kreacji lepszego wizerunku. Natomiast oczywiście twarde osie geopolityki pozostają bez zmian. Kraje leżą tam gdzie leżą, wyspy leżą tam gdzie leżą, rzeki płyną, tak jak płynęły i szlaki handlowe również. Mogę tylko uzupełnić, iż wcale nie jest tak, iż Węgry są skazane na najściślejszą współpracę z Niemcami, czy z Unią Europejską” – zauważa Roman Fritz. Wielowektorowość polityki węgierskiej to jednak nie tylko pragmatyczne podejście do stosunków z Rosją. To również współdziałanie z innymi liczącymi się graczami globalnymi, często wbrew naciskom tzw. Zachodu. W tej kwestii rząd Pétera Magyara prawdopodobnie kilka zmieni. „Węgry mają znakomite relacje przede wszystkim z Chinami. Inwestycje chińskie na Węgrzech są naprawdę bardzo imponujące, stąd należy traktować ten kraj jako przyczółek chińskiej ekspansji na Unię Europejską” – ocenia poseł Konfederacji Korony Polskiej. Dodaje też, iż w Budapeszcie spory nacisk kładzie się także na kierunek południowy polityki zagranicznej – współpracę z Rumunią czy Chorwacją.

Wspólny front w Europie?

W interesie wszystkich państw Grupy Wyszehradzkiej leży wypracowanie wspólnego stanowiska wobec Brukseli, i to w co najmniej dwóch sprawach. Pierwsza to polityka Zielonego Ładu narzucana przez Brukselę, obok innych, nieracjonalnych ekonomicznie agend unijnych. Wyszehradzka czwórka mogłaby z powodzeniem koordynować swoje działania wobec Brukseli, od czasu do czasu pozyskując również wsparcie innych państw członkowskich, przede wszystkim Rumunii i Bułgarii. Nowy rząd węgierski ma też jednak inne priorytetowe kierunki polityki zagranicznej. „Péter Magyar zapowiada ściślejszą współpracę z państwami niemieckojęzycznymi. To przeniesienie środka ciężkości; zacieśnia relacje i z Austrią i z Niemcami i wręcz zaprasza Niemcy do bycia czymś w rodzaju piątego koła tego wozu, który nazywamy Grupą Wyszehradzką. Świadczą o tym jego intensywne wyjazdy zagraniczne zapoczątkowane w Warszawie, ale potem przecież były Austria, Niemcy i Bruksela” – zauważa Roman Fritz.

Czy rzeczywiście są szanse na realną reaktywację formatu wyszehradzkiego? Poseł Fritz zauważa rolę innych, nie do końca zależnych od nas czynników: „Ja bym na to w ogóle spojrzał szerzej. To nie zależy choćby od Budapesztu czy od Warszawy, od Pragi i Bratysławy. To zależy od samej kondycji Unii Europejskiej, jej centrali i oczywiście głównego rozgrywającego, czyli Niemiec. o ile sprawy już poszły za daleko i Unia Europejska ugina się pod własnym ciężarem, pod ciężarem przeregulowania gospodarki, tego neokomunizmu, który przejawia się we wspieraniu ruchów antytradycyjnych, tak to nazwijmy delikatnie – to siłą rzeczy następują jakieś tam pęknięcia. Do tej pory Grupa Wyszehradzka była jak gdyby taką małą jamą w tym wielkim konglomeracie unijnym, która pokazywała, iż jest możliwa kooperacja państw mających bardzo zbliżony do siebie zarówno poziom gospodarczy, jak i wspólne, podobne pamięci historyczne, bo wszystkie te cztery kraje przecież pamiętały doskonale komunizm, satelickie zarządzanie przez Związek Sowiecki. Na tym tle doszło do naturalnej współpracy. Grupa Wyszehradzka jest rozgrywana jednak przez innych już od wielu lat i te pęknięcia są duże”.

Poseł Konfederacji Korony Polskiej jest sceptykiem co do rozszerzenia formatu współdziałania w naszym regionie. Dostrzega jednak obszary potencjalnej aktywności: „Pewnie pozwolą nam współpracować w Grupie Wyszehradzkiej na zasadzie wizerunkowej, drobnej współpracy przygranicznej, czy projektu Via Carpatia. Natomiast to nie będzie skutkowało niczym poważniejszym” – prognozuje.

Czy zatem wspólnota interesów ustąpi przed wpływami zewnętrznymi? Czas pokaże, jednak nasz region wciąż ma szansę, której może do końca nie zmarnować.

Mateusz Piskorski