Irak jako kolejny filar wsparcia

Autor: Dirk Ellerbrock apolut/der-irak-als-naechstes-standbein

Dlaczego Waszyngton nie może uwolnić się od fiskalnego napięcia nerwów

Artykuł Dirka Ellerbrocka.

Istnieje różnica między krajem, który utraciłeś, a krajem, którego nigdy tak naprawdę nie posiadałeś, ale mimo to wysysasz jego krew. Irak należy do tej drugiej grupy i właśnie to czyni go jednym z najniebezpieczniejszych otwartych frontów w obecnej sytuacji dla Waszyngtonu.

Państwo okupowane bez okupacji

Od ponad dwudziestu lat suwerenność Iraku funkcjonowała według osobliwego schematu: Bagdad ma wybieralny rząd, własną armię i własną konstytucję – a mimo to większość jego finansów publicznych funkcjonuje poza jego bezpośrednią kontrolą. Dochody z ropy naftowej, stanowiące dziewięć dziesiątych dochodów państwa, nie są pobierane bezpośrednio, ale przekazywane za pośrednictwem systemu rozliczeniowego opartego na dolarze, który jest instytucjonalnie zakorzeniony od czasu okupacji w 2003 roku.

Zatem Irak nie jest okupowany w militarnym sensie tego słowa. Jest czymś mniej rzucającym się w oczy: jest uwięziony fiskalnie, a jednocześnie utrzymuje suwerenność polityczną.

Ta struktura nie jest ubocznym skutkiem lat okupacji, ale ich prawdziwym dziedzictwem. Pozwala ona na uzyskanie w dużej mierze nierozwiniętej, a jednak zdeterminowanej z zewnątrz odpowiedzi na najważniejsze pytanie: kto ma największe dochody z ropy naftowej w regionie? Właśnie dlatego reakcja rządu irackiego w obliczu kryzysu jest tak wąsko zdefiniowana: premier, który opowiada się przeciwko Iranowi, jest uważany za wiarygodnego. Ten, kto posunie się za daleko w przeciwnym kierunku, ryzykuje utratę zdolności rządzenia w ciągu kilku godzin – nie w wyniku zamachu stanu, ale po prostu dlatego, iż dopływ pieniędzy, od którego zależy państwo, może zostać w każdej chwili odcięty.

Podwójna suwerenność jako objaw

Z tej opresji zrodziła się najbardziej osobliwa instytucja we współczesnym Iraku: Siły Mobilizacji Ludowej (PMF). Formalnie, od 2018/19 roku, zostały one dekretem premiera podporządkowane regularnemu łańcuchowi dowodzenia – nie są tworem milicji, ale integralną częścią sił bezpieczeństwa. W praktyce działają z pewną autonomią, która pozwala rządowi zezwalać na represje bez oficjalnego brania za nie odpowiedzialności. Nie jest to manewr taktyczny, lecz jedyny dostępny mechanizm dla państwa, które posiada wystarczającą suwerenność, by się na niego powołać, ale niewystarczającą, by bezkarnie go stosować.

Ta podwójna państwowość jest formą przejściową. Istnieje tak długo, jak długo niewola fiskalna nie zostanie zerwana – i traci swoją funkcję w momencie, gdy albo gwarancja militarnego przymusu (obecność amerykańska, zdolność do destabilizacji niesfornego rządu), albo sama więź fiskalna znika.

Dlaczego Irak waży więcej niż Jemen czy Liban

Pomimo wieloletniej blokady, Jemen zbudował własne moce produkcyjne w zakresie pocisków rakietowych i dronów i jest w tej chwili w dużej mierze niezależny od dostaw z Iranu. Jego znaczenie wynika z jego pozycji geograficznej nad jedną z najważniejszych cieśnin świata, a nie z jego własnej struktury gospodarczej. Libański ruch oporu ma najważniejsze znaczenie militarne i polityczne, ale brakuje mu własnej bazy surowcowej. Oba państwa, pomimo swojej znacznej siły, są uzależnione gospodarczo od czynników zewnętrznych.

Irak jest jedynym graczem na tym polu, który dysponuje jednymi z największych na świecie rezerw ropy naftowej, stanowi geograficznie most lądowy między Iranem a Lewantem i posiada siłę ekonomiczną, by stać się drugim filarem materialnym obok samego Iranu – nie tylko kolejnym uzbrojonym, ale zależnym bastionem. Irak, który przetwarzałby swoje dochody z ropy poza clearingiem dolarowym, nie tylko uwolniłby się od niewoli fiskalnej. Zapewniłby całej konstelacji, która coraz bardziej formuje się przeciwko amerykańskiej obecności w regionie, drugi, suwerenny przepływ kapitału – taki, który nie jest powiązany z irańską gospodarką bazową, a zatem nie może być objęty wyłącznie sankcjami wobec Teheranu. Stanowiłoby to jakościowy skok od struktury z objętym sankcjami centrum i kilkoma gospodarczo zależnymi peryferiami do struktury z dwoma niezależnymi centrami gospodarczymi.

Właśnie tego Waszyngton nie może stracić w Iraku – nie rozmieszczenia wojsk, nie symbolicznej obecności, ale kontroli nad mechanizmem fiskalnym, który zapobiega temu, by bogate w ropę państwo z silnym poczuciem autonomii stało się drugim, niezależnym ośrodkiem kontrwładzy.

Niebezpieczeństwo zwycięstwa Haszd asz-Szabi (PMF)

Co tak naprawdę oznaczałoby zwycięstwo PMF – rozumiane nie jako pojedyncze bitwy, ale jako skuteczne zniesienie amerykańskiej gwarancji egzekwowania prawa? Początkowo mniej, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Suwerenność wojskowa i suwerenność fiskalna to dwa odrębne byty. Sam Iran stanowi studium przypadku: przez 47 lat bez wojsk amerykańskich na swoim terytorium, uwolnienie się od ograniczeń finansowych zajęło mu dekady – poprzez systemy barterowe, ominięcie banków i własne sieci eksportowe. Wycofanie wojsk otwiera okno możliwości. Nie zastępuje ono automatycznie infrastruktury, przez którą faktycznie przepływają dochody z ropy naftowej.

Dla Iraku stanowi to prawdziwe zagrożenie z perspektywy Waszyngtonu – a jednocześnie realną szansę dla drugiej strony: gdyby w tym okresie pojawiło się alternatywne rozwiązanie – kontrakty denominowane w juanach, nowe relacje bankowości korespondencyjnej z instytucjami irańskimi lub chińskimi – zerwanie byłoby nieodwracalne. I tu wchodzi w grę infrastruktura, która już istnieje i nie wymagałaby budowy: religijne i instytucjonalne powiązania między Nadżafem a Kom, gospodarka pielgrzymkowa wokół Karbali, która co roku przyciąga miliony ludzi i od dawna wspiera nieformalny, niezależny system transferów. Kanały te znacząco obniżają koszty transakcyjne reorganizacji gospodarczej – nie dlatego, iż sekciarstwo z natury wymusza sojusze, ale dlatego, iż istniejące kanały przyspieszają separację motywowaną materialnie, która i tak jest wpisana w logikę sytuacji.

Z amerykańskiej perspektywy to jest prawdziwy koszmarny scenariusz: nie kolejna porażka militarna w i tak już przeciążonym regionie, ale utrata ostatniej dużej dźwigni fiskalnej w kraju bogatym w ropę naftową – z euroazjatycką siecią bezpieczeństwa (Iran jako główny pośrednik, zapewniający dostęp do chińskich kontraktów naftowych denominowanych w juanach i rosyjsko-chińskiej infrastruktury rozliczeniowej), która już istnieje i którą trzeba po prostu połączyć.

Zakład saudyjski

Tym, co czyni saudyjski atak na pozycje PMF szczególnie godnym uwagi w tej sytuacji, jest jego krótkowzroczność. Rijad nie działa jedynie jako narzędzie w rękach Waszyngtonu, ale realizuje własne, bezpośrednie interesy: chroni swoją infrastrukturę naftową przed dalszymi atakami, stwarza sytuację faktyczną przed terminem rozbrojenia pod koniec września i kupuje dalsze wsparcie amerykańskie w momencie, gdy to wsparcie wyraźnie słabnie. Nie jest to manipulacja z zewnątrz, ale hazard pod presją czasu – hazard, który uruchamia właśnie dynamikę eskalacji, zmniejszającą szanse na stabilny, niewrogi Irak jako sąsiada w dłuższej perspektywie. Każdy, kto bombarduje regularne siły bezpieczeństwa sąsiedniego państwa i publicznie nazywa je milicjami, aby legitymizować własne działania, ryzykuje utrwalenie tej samej logiki odwetu, której tak naprawdę chciał zapobiec. Czy ostatecznie doprowadzi to do zerwania, którego Waszyngton obawia się najbardziej, dopiero się okaże.

Jedno jest pewne: jeżeli sytuacja nie uspokoi się w ciągu kilku tygodni, Rijad w zamian za krótkoterminowe korzyści pozyska na stałe wrogiego sąsiada – złą umowę, choć krótkowzroczną.

+++

Źródło obrazu: Sunshine Seeds / shutterstock

+++

Źródła:

Al Jazeera: „USA i Arabia Saudyjska atakują grupy „sprzymierzone z Iranem” w Iraku”, 29 lipca 2026 r.

Al Jazeera: „Irackie grupy zbrojne potępiają «niebezpieczną eskalację» po atakach USA i Arabii Saudyjskiej”, 29 lipca 2026 r.

The Times of Israel: „USA i Saudyjczycy odpowiadają na ataki irackich milicji proirańskich, podczas gdy Iran wznawiają ataki na siły USA w Jordanii”, 30 lipca 2026 r.

Al Arabiya English: „Jak Stany Zjednoczone kontrolują dochody Iraku z ropy naftowej”, 23 stycznia 2026 r. – o rozwoju, funkcjonowaniu i bieżącej kontroli Funduszu Rozwoju Iraku (DFI) w Banku Rezerwy Federalnej w Nowym Jorku

Reuters/US News: „Wyjaśniacz – jak USA kontrolują dochody z ropy naftowej w Iraku”, 23 stycznia 2026 r.