Józef Gruss – bohater Armii Krajowej w Bydgoszczy

Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej obchodzimy 14 lutego na pamiątkę 84. rocznicy przekształcenia Związku Walki Zbrojnej w AK. Jedną z najważniejszych postaci podziemnej armii w Bydgoszczy był major Józef Gruss ps. „Stanisław”, „Józef”.

Józef Gruss (1897-1969) pochodził z Wielkopolski. Jako młody człowiek wstąpił do Straży Obywatelskiej w Poznaniu i walczył w Powstaniu Wielkopolskim. Później, w szeregach 1. Pułku Strzelców Wielkopolskich brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Był ponadprzeciętnym żołnierzem, o czym świadczy fakt, iż aż czterokrotnie został odznaczony Krzyżem Walecznych.

Z wojska do policji

Pełnił służbę w Wielkopolskiej Szkole Podoficerów Piechoty w Bydgoszczy, 13. Batalionie Granicznego Korpusu Ochrony Pogranicza „Kopyczyńce” na Polesiu oraz 1. Batalionie Strzelców w Chojnicach. Mianowany komendantem Powiatowego Przysposobienia Wojskowego i Wychowania Fizycznego. Po przejściu do rezerwy w 1936 r. został komendantem Powiatowej Policji Państwowej w Krotoszynie.

W czasie wojny obronnej ewakuowany do Lwowa, a następnie osadzony przez Niemców w obozie jenieckim w Krakowie, skąd zbiegł do Warszawy. W 1940 r. nawiązał kontakt z Komendą Okręgu Warszawskiego Związku Walki Zbrojnej. W czerwcu otrzymał rozkaz wyjazdu na Pomorze, gdzie tworzył Inspektoraty ZWZ w Brodnicy, we Włocławku, Toruniu i Grudziądzu.

Dowodził Podokręgiem Południowym ZWZ-AK. Był odpowiedzialny za zaprzysiężenie nowych członków. Brał aktywny udział w akcjach scaleniowych pomorskich organizacji podziemnych. Tworzył sieć wywiadu na ziemiach wcielonych do III Rzeszy Niemieckiej.

Wróg Gestapo i UB

Aresztowany w Bydgoszczy przez niemiecką tajną policję państwową (Gestapo), a następnie przetransportowany do jej siedziby w Łodzi, gdzie poddano go dalszemu śledztwu i torturom.

– Zbiegł z transportu więźniów i nawiązał kontakt z Komendą Okręgu Pomorskiego AK w Bydgoszczy. Od maja 1945 r. pełnił funkcję szefa wywiadu Delegatury Sił Zbrojnych na Pomorze, w listopadzie mianowany prezesem Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” na Pomorzu. W wyniku prowokacji został zatrzymany przez funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa w mieszkaniu konspiracyjnym w Bydgoszczy i przewieziony do siedziby Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w Warszawie, gdzie poddano go dalszemu śledztwu i torturom. Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie skazał go na karę dziesięciu lat więzienia – mówi dr Alicja Paczoska-Hauke z Delegatury Instytutu Pamięci Narodowej w Bydgoszczy.

Ze względu na zaawansowaną gruźlicę Gruss został warunkowo zwolniony z odbywania kary w Centralnym Więzieniu Karnym we Wronkach. Do końca życia był inwigilowany i represjonowany przez funkcjonariuszy bezpieki.

Ten niezwykły bohater Armii Krajowej otrzymał ważne odznaczenia: Order Wojenny Virtuti Militari V Klasy (dwukrotnie: 1920, 1945), Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami (1944) i – pośmiertnie – Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1990).

Ciągłość państwa w podziemiu

Już we wrześniu 1939 r. powstały pierwsze struktury Polskiego Państwa Podziemnego podporządkowane Rządowi RP na uchodźstwie – Służba Zwycięstwu Polski. niedługo organizację przemianowano na Związek Walki Zbrojnej, zaś 14 lutego 1942 r. ZWZ przekształcono w Armię Krajową jako prowadząca w kraju część Polskich Sił Zbrojnych dowodzonych przez Naczelnego Wodza. W 1940 r. ukształtował się pion cywilno-polityczny podziemnego państwa – Delegatura Rządu na Kraj oraz jego organ doradczy – Polityczny Komitet Porozumiewawczy.

Polskie Państwo Podziemne, działające w warunkach niemieckiej i sowieckiej okupacji, było fenomenem na skalę światową. Stanowiło wyraz ciągłości istnienia polskiej państwowości. PPP trwało do lipca 1945 r., kiedy to Zachód cofnął swoje poparcie dla Rządu RP na uchodźstwie.

AK była największą armią w okupowanej Europie. Jej głównym celem było przeprowadzenie w końcowej fazie wojny powstania powszechnego. Wielu członków AK po jej rozwiązaniu w styczniu 1945 r. kontynuowała działalność w podziemiu antykomunistycznym.

Opracował Jarosław Jakubowski