Kiedyś królewskie lasy i rezydencje. Dziś dzielnica osiedli mieszkaniowych

Historia Bielan sięga znacznie dalej niż moment, w którym obszar ten został formalnie przyłączony do Warszawy. Najstarsze ślady działalności człowieka, odkryte w tej części stolicy, pochodzą jeszcze z epoki kamienia.

W XVI wieku część lasów w rejonie Młocin została wydzielona i utworzono tam królewski zwierzyniec. Warunki naturalne miały ogromny wpływ na późniejszy rozwój tych terenów. Na pograniczu puszczy występowały żyzne gliny brunatne, które sprzyjały rolnictwu. Wraz z postępującą wycinką lasów zwiększała się jednak powierzchnia piaszczystych, mniej urodzajnych nieużytków. To właśnie stąd nazwa Piaski, która do dziś funkcjonuje jako nazwa jednego z bielańskich osiedli.

Początki Bielan

Jednym z najważniejszych wydarzeń w historii tego obszaru było sprowadzenie w XVII wieku przez króla Władysława IV zakonu kamedułów. Zamieszkali oni na terenach położonych wśród lasów i wznieśli tam pierwszy zespół budynków klasztornych. Nosili oni charakterystyczne białe habity, dlatego ich klasztor zaczęto nazywać Bielanami. Z czasem określenie to objęło również okoliczne tereny i dało początek dzisiejszej nazwie dzielnicy.

Klasztor gwałtownie stał się ważnym miejscem religijnym. Od 1673 roku do tamtejszego kościoła zaczęły przybywać pielgrzymki. Powodem było przeniesienie z Warszawy czczonego obrazu św. Bonifacego.

Zakonnik w ogrodzie, obok budynki przy kościele i klasztorze Kamedułów, 1934 rok, Źródło: NAC

Królewskie rezydencje

W XVII i XVIII wieku okolice dzisiejszych Bielan stawały się również miejscem lokalizacji podmiejskich rezydencji. Szczególne znaczenie miała posiadłość królowej Marii Kazimiery na Marymoncie. Sama nazwa Marymont pochodzi od francuskiego określenia Mont de Marie, czyli "Góra Marii".

Podmiejska rezydencja królowej została zaprojektowana w 1691 roku i choć sam pałacyk nie zachował się do naszych czasów w pierwotnej formie, to jego relikty przetrwały w murach obecnego kościoła przy ulicy Gdańskiej na Żoliborzu. Na Młocinach natomiast, powstała rezydencja Henryka Brühla, a część kompleksu pałacowego przetrwała do dziś.

Pałac Brühla na Młocinach przy ul. Muzealnej, Źródło: Wikipedia

Wojskowe Bielany

W XIX wieku coraz większe znaczenie zyskiwała komunikacja. Rozwijała się sieć dróg łączących podwarszawskie miejscowości z Warszawą. W 1819 roku ukończono budowę tak zwanej Szosy Zakroczymskiej, która poprawiła komunikację północnych terenów z miastem. Stare plany Bielan to obszar, który był różnorodny. Znajdowały się tutaj między innymi kopalnia żwiru, cegielnia, a także kilka karczm obsługujących podróżnych.

Jednocześnie rosło militarne znaczenie terenów położonych na północ od Warszawy. Puste obszary pomiędzy Lasem Bielańskim, Powązkami i Wawrzyszewem określano mianem Bielańskiego Pola Wojennego. Wykorzystywano je jako poligon, na którym odbywały się ćwiczenia wojskowe.

W 1883 roku rozpoczęto budowę podwójnego pierścienia fortów, który miał przekształcić Warszawę w miasto-twierdzę. Na terenie dzisiejszych Bielan Rosjanie wznieśli dwa obiekty: Fort I „Bielany”, którego szczątkowe pozostałości znajdują się w tej chwili na tyłach Cmentarza Włoskiego, oraz Fort II „Wawrzyszew”.

Bielany dzielnicą Warszawy

Na początku XX wieku Warszawa zaczęła gwałtownie się rozrastać. Miasto potrzebowało nowych terenów pod zabudowę mieszkaniową, drogi i infrastrukturę. Naturalnym kierunkiem ekspansji były więc sąsiadujące z Warszawą wsie i obszary dotąd słabo zurbanizowane.

Po ustąpieniu wojsk rosyjskich w 1915 roku Bielańskie Pole Wojenne straciło swoje dotychczasowe znaczenie militarne. Otworzyło to drogę do planowego zagospodarowania części terenów.

W 1916 roku nastąpiło znaczne powiększenie granic Warszawy. Do miasta włączono między innymi część terenów dzisiejszych Bielan – Słodowiec, Stare Bielany czy Marymont. Nie oznaczało to jednak, iż cały obszar współczesnej dzielnicy znalazł się w Warszawie jednocześnie. Kolejne przyłączenia następowały w następnych latach, a granice miasta stopniowo przesuwały się na północ.

Po 1916 roku na Bielanach zaczęła pojawiać się coraz bardziej planowa zabudowa. Wytyczano ulice i place, powstawały nowe osiedla, a dawny wiejski krajobraz stopniowo zmieniał się w miejski. W 1925 roku przygotowano szczegółowy plan urbanistyczny Pól Bielańskich, który uwzględniał budowę tysięcy nowych mieszkań. Dodatkowo tereny te uzyskały połączenie z Warszawą dzięki linii tramwajowej.

Ludność przybyła na uroczystość otwarcia przedłużonej z Żoliborza na Bielany do Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego linii tramwajowej nr 15, 1933 rok, Źródło: NAC

II wojna światowa

Rozwój Bielan został przerwany przez wybuch II wojny światowej. Już we wrześniu 1939 roku okolice dzisiejszej dzielnicy stały się miejscem ciężkich walk.

W czasie okupacji Bielany, podobnie jak pozostałe części Warszawy, znalazły się pod niemieckim terrorem. Mieszkańcy musieli mierzyć się z represjami, ograniczeniami życia codziennego, a także działalnością konspiracyjną. Jednocześnie strategiczne położenie dzielnicy sprawiało, iż znajdowały się tutaj obiekty istotne z punktu widzenia wojskowego.

Szczególną rolę odegrało lotnisko bielańskie. Jego budowę rozpoczęto jeszcze przed wojną, w 1938 roku. Po zajęciu Warszawy Niemcy wykorzystywali je do celów wojskowych. W maju 1944 roku żołnierze Armii Krajowej przeprowadzili akcję sabotażową, w wyniku której zniszczono kilka niemieckich samolotów transportowych. Była to jedna z najbardziej spektakularnych akcji polskiego podziemia na tym terenie.

Powojenny rozwój Bielan

Po 1945 roku rozpoczął się nowy etap historii Bielan. Zniszczona Warszawa potrzebowała mieszkań, a dynamiczny rozwój przemysłu dodatkowo zwiększał zapotrzebowanie na nowe miejsca noclegowe. Na Bielanach zaczęły powstawać duże osiedla bloków mieszkalnych.

Jednym z ważniejszych wydarzeń było rozpoczęcie w 1952 roku budowy Huty Warszawa. Wielki zakład przemysłowy stał się istotnym impulsem do rozwoju północnych obszarów stolicy i zapewniał wiele miejsc pracy.

Nie oznaczało to jednak całkowitego zniknięcia wcześniejszego krajobrazu. Bielany zachowały wiele terenów zielonych. Szczególne znaczenie ma Las Bielański, a także Las Młociński i tereny nad Wisłą. W latach 70. zagospodarowano również tereny Kępy Potockiej, tworząc park. Dzięki temu dzielnica zachowała charakterystyczne połączenie dużych osiedli mieszkaniowych i zieleni.

Huta Warszawa, 1973 rok, Źródło: NAC

Kolejnym przełomem był 1951 rok, kiedy to ponownie poszerzono granice Warszawy i włączono do miasta kolejne tereny północne. W granicach stolicy znalazły się między innymi Wawrzyszew, Chomiczówka, Placówka czy Młociny.

Od tego momentu obszar dzisiejszych Bielan należał do dzielnicy Żoliborz. Był to istotny etap w procesie kształtowania współczesnej dzielnicy, ponieważ w granicach Warszawy znalazły się niemal wszystkie tereny, które w tej chwili tworzą Bielany.

Samodzielną gminą, w obrębie Warszawy, stały się po transformacji w 1994 roku, a od 2002 roku Bielany funkcjonują jako jedna z osiemnastu dzielnic stolicy.

Osiedle Chomiczówka (fot. Cezary Piwowarski/ Wikimedia)

Stawy Brustmana (fot. Emptywords/ Wikimedia)

Na Bielanach działają dwie duże uczelnie: Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz Akademia Wychowania Fizycznego. W 2019 roku, tuż przy ostatniej stacji linii metra M1, otwarto jedną z największych galerii handlowych w Warszawie - Galerię Młociny. Bielany zamieszkuje około 130 tys. osób.