Mobilizacja może objąć osoby od 18. do 60. roku życia. Kto może jej uniknąć?

Samo mieszkanie za granicą, wykonywanie ważnego zawodu ani opieka nad bliskim nie zawsze wystarczą, aby uniknąć powołania podczas mobilizacji. Ustawa o obronie Ojczyzny przewiduje konkretne wyłączenia, ale część z nich wymaga udokumentowania, a w przypadku pracowników kluczowych instytucji konieczny może być wniosek pracodawcy. Jednocześnie przedział od 18. do 60. roku życia nie oznacza, iż po ogłoszeniu mobilizacji wszystkie osoby w tym wieku zostałyby automatycznie wezwane do wojska.

Żołnierze. Fot. Warszawa w Pigułce / Shutterstock

Mobilizacja jest jednym z najbardziej daleko idących mechanizmów przewidzianych w polskim prawie. Jej ogłoszenie nie jest jednak równoznaczne z natychmiastowym powołaniem każdego dorosłego obywatela.

W pierwszej kolejności znaczenie mają potrzeby Sił Zbrojnych, stan zdrowia, posiadane kwalifikacje wojskowe, przydziały mobilizacyjne oraz treść doręczonej karty mobilizacyjnej lub decyzji o powołaniu.

Dopiero otrzymanie odpowiedniego dokumentu wskazującego termin i miejsce stawienia się tworzy konkretny obowiązek zgłoszenia się do służby.

Obowiązek może trwać do 60., a czasami do 63. roku życia

Zgodnie z art. 5 ustawy o obronie Ojczyzny obowiązkowi pełnienia służby wojskowej podlegają co do zasady obywatele polscy od dnia ukończenia 18 lat do końca roku kalendarzowego, w którym kończą 60 lat.

W przypadku osób posiadających stopień podoficerski lub oficerski górna granica jest wyższa. Obowiązek może trwać do końca roku, w którym taka osoba kończy 63 lata.

Nie oznacza to jednak, iż każda osoba w tym przedziale wieku zostanie powołana. Ustawa określa jedynie krąg ludzi, wobec których obowiązek może zostać zastosowany.

W praktyce pod uwagę brane są m.in.:

• stan zdrowia,
• dotychczasowy przebieg służby,
• posiadana specjalność wojskowa,
• kwalifikacje zawodowe,
• nadany przydział mobilizacyjny,
• aktualne potrzeby jednostek wojskowych.

Ciąża i pierwsze miesiące po porodzie wyłączają obowiązek

Ustawa bezpośrednio wskazuje grupy, które nie podlegają obowiązkowi pełnienia służby wojskowej.

Dotyczy to między innymi kobiet w ciąży oraz kobiet w okresie sześciu miesięcy po porodzie.

Wyłączenie wynika w tym przypadku bezpośrednio z przepisów. Nie zależy od zawodu, miejsca zamieszkania ani wcześniejszego kontaktu z wojskiem.

Przepisy obejmują także osoby, których stan zdrowia powoduje trwałą niezdolność do służby. Trzeba jednak uważać na popularne uproszczenie dotyczące kategorii wojskowych.

Niezdolność do służby w czasie pokoju nie zawsze musi oznaczać niezdolność podczas mobilizacji i wojny. Decydujące znaczenie ma dokładna treść prawomocnego orzeczenia komisji lekarskiej.

Opieka nad dzieckiem może chronić przed powołaniem

Szczególne zasady dotyczą osób sprawujących opiekę nad dziećmi.

Obowiązkowi służby wojskowej nie podlegają osoby sprawujące opiekę nad dzieckiem do ukończenia przez nie 8. roku życia, o ile opieki nie można powierzyć innej osobie.

Ochrona może obejmować także opiekunów starszych dzieci – do ukończenia przez nie 18 lat – ale znaczenie mają wtedy warunki określone w ustawie, w tym stan zdrowia dziecka oraz rzeczywista możliwość zapewnienia mu opieki przez kogoś innego.

Przepisy przewidują również wyłączenie dla osób opiekujących się wspólnie zamieszkującymi osobami:

• obłożnie chorymi,
• całkowicie niezdolnymi do pracy i samodzielnej egzystencji,
• posiadającymi orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności,
• wymagającymi stałej opieki z powodu stanu zdrowia.

Sam fakt pomagania rodzicowi, dziadkowi albo innemu krewnemu nie musi jednak wystarczyć. Znaczenie może mieć wspólne zamieszkanie, dokumentacja medyczna, orzeczenie o niepełnosprawności oraz wykazanie, iż opieki nie można powierzyć innej osobie.

Poseł, senator i radny znajdują się na ustawowej liście

Art. 541 ustawy przewiduje również wyłączenie od służby wojskowej pełnionej w razie mobilizacji i wojny ze względu na wykonywane funkcje.

Z urzędu wyłączenie obejmuje m.in. osoby wykonujące mandat:

• posła,
• senatora,
• radnego.

Dotyczy to okresu faktycznego wykonywania mandatu. o ile przyczyna wyłączenia ustanie, wyłączenie wygasa z mocy prawa.

Na liście znajdują się również osoby zajmujące określone kierownicze stanowiska państwowe oraz stanowiska w organach administracji publicznej.

Nie chodzi przy tym o przywilej związany z zajmowanym stanowiskiem. Państwo zakłada, iż podczas kryzysu część osób musi pozostać na swoich stanowiskach, aby zapewnić ciągłość działania administracji, samorządów, służb i infrastruktury krytycznej.

Ważny zawód nie daje automatycznie zwolnienia

Oddzielna procedura dotyczy pracowników, których powołanie mogłoby doprowadzić do zatrzymania lub poważnego zakłócenia działalności kluczowej instytucji albo przedsiębiorstwa.

Wyłączenie może objąć osoby niezbędne dla:

• bezpieczeństwa i obrony państwa,
• funkcjonowania administracji publicznej,
• systemów łączności i kierowania państwem,
• działania przedsiębiorstw realizujących zadania obronne,
• produkcji lub naprawy uzbrojenia,
• funkcjonowania infrastruktury krytycznej,
• zapewnienia ciągłości szczególnie ważnych usług.

Nie oznacza to jednak, iż każdy pracownik energetyki, banku, telekomunikacji, zakładu zbrojeniowego czy urzędu jest automatycznie chroniony przed powołaniem.

W wielu przypadkach potrzebny jest pisemny i udokumentowany wniosek pracodawcy, przedsiębiorcy albo kierownika urzędu. Wyłączenia dokonuje szef adekwatnego wojskowego centrum rekrutacji.

Co więcej, ustawa pozwala odmówić wyłączenia, o ile Siły Zbrojne potrzebują danej osoby, a w ewidencji nie ma innego kandydata o odpowiednim wieku, stopniu wojskowym, kwalifikacjach, stanie zdrowia lub miejscu zamieszkania.

Pracownik nie może więc samodzielnie ogłosić, iż ze względu na ważne stanowisko nie podlega mobilizacji.

Policjanci i funkcjonariusze pozostają potrzebni w swoich formacjach

Szczególna sytuacja dotyczy funkcjonariuszy służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo państwa. Wśród nich znajdują się m.in. funkcjonariusze:

• Policji,
• Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,
• Agencji Wywiadu,
• Centralnego Biura Antykorupcyjnego,
• Straży Granicznej,
• Służby Ochrony Państwa,
• Państwowej Straży Pożarnej,
• Służby Więziennej,
• Służby Celno-Skarbowej.

W czasie zagrożenia osoby te wykonują zadania w swoich formacjach. Państwo musi bowiem równolegle zapewnić ochronę granic, porządek publiczny, działania ratownicze, ochronę obiektów oraz funkcjonowanie systemu bezpieczeństwa wewnętrznego.

Nie należy tego mylić z całkowitym zwolnieniem z obowiązków obronnych. Funkcjonariusze mogą otrzymywać zadania wynikające z przepisów dotyczących ich własnych służb.

Wyjazd za granicę nie zawsze chroni przed wezwaniem

Jednym z najczęściej powtarzanych mitów jest przekonanie, iż wystarczy mieszkać lub pracować poza Polską, aby automatycznie nie podlegać obowiązkowi.

W przypadku obywatela posiadającego wyłącznie obywatelstwo polskie sam pobyt, zatrudnienie lub rezydencja podatkowa za granicą nie tworzą ogólnego wyłączenia z obowiązku obrony.

Ustawa zawiera jednak istotny wyjątek: obywatel polski będący jednocześnie obywatelem innego państwa nie podlega obowiązkowi obrony Ojczyzny, o ile stale mieszka poza Polską.

Muszą zostać spełnione jednocześnie dwa warunki:

1. posiadanie obywatelstwa polskiego i obywatelstwa innego państwa,
2. stałe zamieszkiwanie poza granicami Polski.

Samo posiadanie zagranicznego adresu, czasowy wyjazd do pracy albo kilkuletni pobyt w innym kraju nie muszą być wystarczające.

Mobilizacja nie oznacza wezwania wszystkich jednego dnia

Ogłoszenie mobilizacji uruchamia proces uzupełniania Sił Zbrojnych. Nie polega on na wysłaniu identycznego wezwania do wszystkich obywateli pomiędzy 18. a 60. rokiem życia.

Największe znaczenie mogą mieć osoby, które:

• posiadają przydziały mobilizacyjne,
• przeszły przeszkolenie wojskowe,
• znajdują się w rezerwie,
• mają potrzebne wojsku kwalifikacje,
• otrzymały kartę mobilizacyjną lub decyzję o powołaniu.

Karta mobilizacyjna wskazuje m.in. jednostkę, termin i miejsce stawienia się. Osoba, której nadano przydział mobilizacyjny, ma obowiązek przyjąć taki dokument.

Dopóki obywatel nie otrzyma wezwania albo dokumentu określającego obowiązek stawienia się, sam fakt znajdowania się w ustawowym przedziale wieku nie oznacza konieczności samodzielnego zgłaszania się do jednostki.

Za zignorowanie powołania grożą bardzo surowe kary

W tej części przepisy są znacznie surowsze, niż wynika z części publikacji krążących w internecie.

Zgodnie z art. 687 ustawy osoba, która w czasie mobilizacji lub wojny została powołana do czynnej służby wojskowej, ale nie zgłosiła się w wyznaczonym miejscu i terminie, podlega karze więzienia na czas nie krótszy niż 3 lata.

Jeżeli działanie ma na celu trwałe uchylenie się od obowiązku służby, art. 688 przewiduje karę więzienia na czas nie krótszy niż 5 lat.

Taka sama dolna granica kary może dotyczyć m.in. osoby, która celowo wprowadza organ w błąd albo powoduje u siebie uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia, aby trwale uniknąć obowiązku.

Dlatego informacji o możliwym wyłączeniu nie należy traktować jako podstawy do samodzielnego zignorowania wezwania. jeżeli istnieje ustawowa przesłanka – na przykład ciąża, opieka nad dzieckiem, trwała niezdolność do służby albo formalne wyłączenie ze względu na stanowisko – trzeba ją zgłosić i odpowiednio udokumentować.

Najważniejsza różnica: niepodleganie, wyłączenie i brak powołania

W praktyce trzeba rozróżnić trzy zupełnie inne sytuacje.

Niepodleganie obowiązkowi wynika bezpośrednio z ustawy – może dotyczyć np. określonych osób trwale niezdolnych do służby albo posiadających podwójne obywatelstwo i stale zamieszkałych za granicą.

Wyłączenie od powołania wiąże się z pełnioną funkcją, kwalifikacjami lub koniecznością zachowania ciągłości pracy instytucji. Może nastąpić z urzędu albo na udokumentowany wniosek uprawnionego podmiotu.

Brak aktualnego powołania oznacza natomiast jedynie, iż dana osoba nie otrzymała dokumentu nakazującego stawienie się w konkretnym miejscu i terminie. Nie jest to równoznaczne z trwałym zwolnieniem z obowiązku.

To właśnie ta różnica jest najważniejsza. Ustawowy wiek od 18 do 60 lat określa potencjalny zakres obowiązku, ale o rzeczywistym powołaniu decydują potrzeby Sił Zbrojnych, sytuacja konkretnej osoby oraz formalnie doręczone dokumenty.

]