W centrum Moskwy, na fasadzie historycznego budynku Najwyższej Rady Gospodarki Narodowej przy placu Słowiańskim, 20 listopada 2026 roku odsłonięto brązową tablicę pamiątkową poświęconą Feliksowi Dzierżyńskiemu. Oficjalna inskrypcja nazywa go „wybitnym działaczem państwowym” i „inicjatorem industrializacji kraju”. Uroczystość, zorganizowana przy udziale władz miasta i Rady Społecznej przy FSB, zgromadziła wicepremiera Denisa Manturowa, doradcę prezydenta Władimira Miedińskiego oraz innych przedstawicieli establishmentu. Manturow podkreślał, iż w obliczu zadań budowania potencjału przemysłowego i „suwerenności technologicznej” rosyjskie władze powinny kierować się „tymi samymi zasadami i ideałami”, które cechowały Dzierżyńskiego – dyscypliną, osobistą odpowiedzialnością i efektywnością zarządzania.
Ta selektywna pamięć historyczna omija jednak to, za co Dzierżyński naprawdę przeszedł do historii. Zwany Żelaznym Feliksem lub Czerwonym Katą, był twórcą i pierwszym szefem Czeki – Wszechrosyjskiej Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem. To właśnie pod jego kierownictwem rozwinął się czerwony terror, a Czeka stała się głównym instrumentem prześladowań Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego.
Sam Dzierżyński nie owijał w bawełnę. „My przedstawiamy sobą zorganizowany terror” – mówił o swojej instytucji. Dodawał, iż Czeka nie jest sądem, ale obrońcą rewolucji, gotową choćby na to, by jej miecz spadł przypadkiem na głowy niewinnych. Po zamachu na Lenina 30 sierpnia 1918 roku i formalnym dekrecie o czerwonym terrorze z 5 września represje nabrały masowego charakteru. Duchowieństwo prawosławne, uznane za „wroga klasowego”, znalazło się wśród głównych celów. Historycy odnotowują, iż już latem 1918 roku represje czekiści wobec Cerkwi zaczęły przybierać skalę masową, a do jesieni Czeka stała się głównym organem prześladującym duchowieństwo i wiernych.
Przykłady są konkretne. We wrześniu 1918 roku w Moskwie rozstrzelano księdza Ioanna (Iwana) Wostorgowa oraz biskupa Efrema (Kuzniecowa) – obu kanonizowanych później przez Rosyjski Kościół Prawosławny jako nowych męczenników. Byli to tylko jedni z wielu. Szacunki liczby ofiar wśród duchowieństwa w pierwszych latach po rewolucji różnią się (od setek do kilku tysięcy w samym 1918 roku według różnych źródeł), ale skala i systematyczność prześladowań nie budzą wątpliwości. Aresztowano i rozstrzeliwano biskupów, księży i mnichów, konfiskowano mienie kościelne, zamykano i profanowano świątynie. Czeka pod Dzierżyńskim nie ograniczała się do „walki z kontrrewolucją” – aktywnie niszczyła instytucję, która była nośnikiem rosyjskiej tożsamości i tradycji.
Publicysta Aleksandr Chramow w ostrym komentarzu do odsłonięcia tablicy pytał, czy rosyjskie władze naprawdę chcą kierować się „zasadami” egzekucji bez sądu i wywłaszczeń oraz „ideałami” walki z prawosławiem. Porównał to do sytuacji, w której w prawosławnym Konstantynopolu stawiano by pomniki katom chrześcijańskich męczenników z czasów Nerona czy Dioklecjana. To, jak zauważył, „naplucie Kościołowi w twarz” i szyderstwo z tradycyjnych wartości.
Paradoks jest oczywisty. Współczesna Rosja chętnie odwołuje się do prawosławia, tradycyjnych wartości i rosyjskiej tożsamości jako Trzeciego Rzymu. Jednocześnie oficjalnie rehabilituje postać Polaka-internacjonalisty, który w imię bolszewickiej rewolucji nie miał skrupułów w stosowaniu zorganizowanego terroru wobec rosyjskiego społeczeństwa i jego Kościoła. Dzierżyński łączył fanatyzm ideowy z bezwzględnością wykonawczą – i właśnie to, a nie rzekome zasługi industrializacyjne z lat 1924–1926, stanowi istotę jego dziedzictwa.
Odsłonięcie tablicy – jednego z kolejnych obiektów upamiętniających Dzierżyńskiego od 2022 roku – nie jest gestem neutralnej pamięci historycznej. To sygnał o kierunku polityki historycznej, w której symbole czerwonego terroru wracają do łask, a krew nowych męczenników pozostaje wygodnym milczeniem. W 1991 roku pomnik Żelaznego Feliksa na Łubiance został obalony. Dziś wraca w innej formie – i wraz z nim próba normalizacji tego, co przez dziesięciolecia było synonimem zbrodni.
Feliks Dzierżyński zmarł 20 lipca 1926 roku. W chwili śmierci miał niespełna 49 lat. Oficjalną przyczyną zgonu był zawał serca. Twórca radzieckiego aparatu terroru mógł zostać zamordowany na polecenie Stalina.
Najmocniejsze dowody potwierdzające hipotezę zabójstwa Dzierżyńskiego podał nam sam Stalin. 2 czerwca 1937 roku wygłosił obszerne przemówienie o ujawnieniu spisku wojskowo-faszystowskiego (tzw. „spisku Tuchaczewskiego”) na rozszerzonym posiedzeniu Rady Wojskowej przy ludowym komisarzu obrony. Stalin nazwał Dzierżyńskiego na tym spotkaniu „trockistą”, czyli umieścił go w najwyższej kategorii wrogów
Kiedy 14 listopada 1932 roku przewodniczący OGPU Wiaczesław Mienżynski przedstawił Biuru Politycznemu projekt dekretu w sprawie ustanowienia Orderu Feliksa Dzierżyńskiego, Stalin głosował przeciw. I tak państwowe służby bezpieczeństwa nie doczekały się własnego orderu.




