POWOJENNY EXODUS Z WARMII I MAZUR. PROF. GRZEGORZ JASIŃSKI Z WYKŁADEM W OSTRÓDZIE

Są wydarzenia historyczne, których skutki widać nie tylko w podręcznikach, ale adekwatnie w każdej miejscowości naszego regionu. Po 1945 roku na Warmii i Mazurach doszło do niemal całkowitej wymiany ludności. Jedni opuszczali swoje rodzinne strony, inni właśnie tutaj zaczynali życie od początku. O tym skomplikowanym i często bolesnym procesie będzie można posłuchać w Ostródzie.

We wtorek 29 września o godz. 17:30 w czytelni Biblioteki Miejskiej w Ostródzie odbędzie się wykład prof. Grzegorza Jasińskiego zatytułowany „Powojenny exodus. Jak i dlaczego ludność miejscowa z Mazur i Warmii opuściła Polskę”. Spotkanie organizowane jest w ramach „Dni Gizewiusza” – Festiwalu Historii i Kultury Ewangelików Mazur Zachodnich. Wstęp jest wolny.

Temat trudno zamknąć w prostym określeniu „wysiedlenia Niemców”. Powojenne losy mieszkańców Warmii i Mazur były znacznie bardziej skomplikowane. Jeszcze na przełomie 1944 i 1945 roku tysiące mieszkańców Prus Wschodnich uciekały lub były ewakuowane przed zbliżającym się frontem. Po zakończeniu wojny rozpoczęły się wysiedlenia ludności uznanej za niemiecką. Jednocześnie miejscowi Warmiacy i Mazurzy byli poddawani procedurze weryfikacji narodowościowej, która miała rozstrzygnąć, kto może pozostać w Polsce.

W tym samym czasie do regionu przybywali nowi mieszkańcy. Byli to osadnicy z Mazowsza, Kurpiowszczyzny i innych części przedwojennej Polski, a także Polacy przesiedleni z ziem II Rzeczypospolitej włączonych do ZSRR. W 1947 roku na Warmię i Mazury trafiły również dziesiątki tysięcy Ukraińców i Łemków. Do ówczesnego województwa olsztyńskiego skierowano około 55 tys. osób objętych tą operacją.

W efekcie w ciągu zaledwie kilku lat region zmienił się pod względem ludnościowym niemal od podstaw. Dawni sąsiedzi znikali, w ich domach pojawiali się ludzie przybywający niekiedy z drugiego krańca przedwojennej Polski. Spotykały się tutaj różne języki, wyznania, obyczaje i doświadczenia wojenne. Encyklopedia Warmii i Mazur określa zachodzący wówczas proces wręcz jako „kompleksową wymianę ludnościową”.

I na tym jednak exodus miejscowej ludności się nie zakończył. Szczególnie po politycznej odwilży 1956 roku rozpoczęła się kolejna fala wyjazdów Mazurów i Warmiaków do obu państw niemieckich. W latach 1956–1959 z Warmii i Mazur wyjechało ponad 38 tys. osób, czyli ponad 30 proc. ówczesnej ludności rodzimej. Następne fale emigracji przyszły również w kolejnych dekadach PRL.

Sam prof. Jasiński zwraca uwagę, iż historia Mazurów nie daje się łatwo wtłoczyć w prosty podział na Polaków i Niemców. Przez wiele lat część tej społeczności posługiwała się językiem polskim lub mazurską jego odmianą, była jednak związana z państwem pruskim i niemieckim, a jej poczucie tożsamości bywało znacznie bardziej złożone. Jak zauważa historyk, przed 1945 rokiem oczekiwano od Mazurów pełnej identyfikacji z niemieckością, natomiast po wojnie polskie władze oczekiwały od nich jednoznacznego deklarowania polskości.

Trudno chyba o osobę bardziej osadzoną naukowo w tym temacie. Prof. dr hab. Grzegorz Jasiński jest historykiem Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, specjalizującym się m.in. w dziejach Prus Wschodnich, Mazur oraz Kościołów protestanckich. Jest autorem licznych publikacji poświęconych historii regionu, w tym książek „Na Mazurach w XIX i XX wieku” oraz „Luteranie na Mazurach i Warmii po 1945 roku”. W 2024 roku otrzymał nagrodę olsztyńsko-białostockiego oddziału Polskiej Akademii Nauk w kategorii nauk społecznych i humanistycznych.

Wykład może więc być okazją nie tylko do poznania statystyk i dat, ale przede wszystkim do zrozumienia, dlaczego Warmia i Mazury są dziś regionem zbudowanym z tak wielu różnych historii rodzinnych. W wielu przypadkach wystarczy przecież cofnąć się o dwa lub trzy pokolenia, aby odkryć, iż jedni dziadkowie przyjechali tutaj spod Wilna czy Grodna, inni z Mazowsza, jeszcze inni zostali przesiedleni z południowo-wschodniej Polski, a poprzedni mieszkańcy tego samego domu wyjechali do Niemiec.

Organizatorem wydarzenia jest Parafia Ewangelicko-Augsburska w Ostródzie, a partnerami Miejska Biblioteka Publiczna oraz Muzeum w Ostródzie.