Przełom strategiczny. O tym, jak armie stały się narodowe

nlad.pl 1 godzina temu

Jeszcze w latach osiemdziesiątych XVIII wieku armie składały się z żołnierzy werbowanych przymusowo lub najemnych, a służba wojskowa przeważnie nie wynikała z poczucia patriotyzmu. Rewolucja francuska przyniosła przełom strategiczny i narodziny armii narodowych – od tej pory walczyły ze sobą nie tylko armie zawodowe, ale całe narody.

Tekst pochodzi z numeru 16. „Polityki Narodowej” (2016 r.).

Rewolucja francuska w stopniu olbrzymim wpłynęła na kondycję człowieka współczesnego, zasięgiem swojego oddziaływania obejmując wszelkie aspekty jego funkcjonowania w świecie – nie bez powodu wielu badaczy uznaje wydarzenia roku 1789 za początek „nowoczesności”. Widniejące na sztandarach rewolucjonistów hasła „Wolności, Równości i Braterstwa” stanowić miały idee wszechogarniające, które znalazły urzeczywistnienie w wykształceniu nowoczesnych narodów oraz stanowiących ich militarną nadbudowę armii narodowych: masowych i egalitarnych formacji zbrojnych, w których członkostwo opiera się na determinowanym przez poczucie patriotyzmu morale. Wywierając olbrzymie piętno nie tylko na sposobie organizacji sił zbrojnych, ale i prowadzeniu działań wojennych, rewolucyjne aksjomaty przyczyniły się do zmian w myśleniu o obronności. Ze względu na swoje znaczenie zmiany te określane są mianem „przełomu strategicznego”.

Nowoczesny naród a narodziny armii narodowej

Pełne zrozumienie tytułowego problemu wymaga refleksji nad czynnikami umożliwiającymi jego zaistnienie. Ich źródeł, o czym już wspomniano, należy upatrywać w narodzinach nowoczesnego narodu – fenomenu niezwykle złożonego, którego omówienie jest niezbędne w celu zdefiniowania przełomu strategicznego. Wkroczenie mas w niedostępne dla nich wcześniej obszary życia politycznego i społecznego, sekularyzacja, biurokratyzacja czy centralizacja – to tylko niektóre z procesów noszących znamiona nowoczesności. Odciskają one piętno na pojmowaniu wspólnot narodowych, co zostaje uwidocznione w pełnieniu przez nie roli obiektu kultu quasi-religijnego, „religii obywatelskiej” (Rousseau), ich uniformizmie, ale przede wszystkim egalitaryzmie i masowości – atrybutach, które w sposób decydujący wpłyną na rzemiosło wojenne.

Na marginesie tych rozważań należy ostrzec przed „pułapką intelektualną”, jaką jest na postrzeganie narodów jako produktów nowoczesności, dość często spotykane w literaturze poświęconej teorii narodów i nacjonalizmu. Pogląd ten, charakterystyczny zwłaszcza dla paradygmatu modernistycznego, wynika z nadmiernego redukcjonizmu i bagatelizacji dowodów historycznych. Z perspektywy modernistycznej naród to novum w dziejach świata, dla którego wykształcenia dominujące znaczenie odgrywały dwa czynniki: propaganda nacjonalistycznych klerków (nacjonaliści to zatem architekci owych „wspólnot wyobrażonych”) oraz industrializacja i towarzyszące jej procesy, takie jak rozwój druku czy centralizacja struktur państwowych. Dla modernistów nie ma mowy o możliwości występowania poczucia przynależności narodowej w czasach przednowoczesnych. Nie potrafią oni zauważyć, iż naród nowoczesny stanowi wyłącznie jeden z podzbiorów ogólnej kategorii narodu – choć zdecydowanie odmienny od wcześniejszych jego form, to nie należy postrzegać go w kategoriach typu idealnego. O błędności modernistycznych złożeń świadczy m.in. rozpowszechniona w średniowiecznej Polsce i Węgrzech koncepcja narodu szlacheckiego.

Newsletter

Dołącz do grona zawsze poinformowanych! Zapisz się na newsletter i otrzymuj cotygodniowe podsumowania naszej działalności oraz informacje o nadchodzących wydarzeniach.

Dołącz do grona zawsze poinformowanych! Zapisz się na newsletter i otrzymuj cotygodniowe podsumowania naszej działalności oraz informacje o nadchodzących wydarzeniach.

Please wait…
Zapisz się

Dziękujemy za zapis do naszego newslettera!

Armie przed rewolucją francuską. Najemnicy, przymus i przywileje szlachty

Organizacja armii stanowi pochodną definiowania narodu. Fakt ten często pozostaje niezauważonym w naukach poświęconych wojskowości. Historia daje nam jednak wiele dowodów potwierdzających doniosłość i trafność tego stwierdzenia. Odwołajmy się zatem do „nauczycielki życia” i zobaczmy, jak przed rewolucją francuską spoglądano na kwestię wojskowości i pojmowania wspólnoty narodowej. W czasach ancien régime’u bycie członkiem narodu ograniczało się wyłącznie do warstw najwyższych, argumentujących ten stan rzeczy w sposób nieraz irracjonalny, co znajdowało bezpośrednie przełożenie na rzemiosło wojenne.

Świadczy o tym fakt, iż „wojacy” w tamtych czasach stanowili towar eksportowy, a targi nimi były praktyką powszechną, popularną najbardziej wśród książąt niemieckich. Inaczej definiowano też pobór – nie utożsamiano go z obowiązkiem obrony ojczyzny, ale wyłącznie z przymusem ograniczającym się do przedstawicieli warstw najniższych, chłopów pańszczyźnianych. Wspomniana przymusowość skutkowała wieloma negatywnymi zjawiskami, wśród których należy wymienić dezercję, stąd też specjalne ustawienie szyków w trakcie bitew, mające uniemożliwić wyłamywanie się z nich. Oczywiście, historia dostarcza nam wiele dowodów walk zbrojnych motywowanych miłością do kraju, m.in. funkcjonujące przede wszystkim w czasach wczesnego średniowiecza pospolite ruszenie, jednakże dobrowolny udział w nim ograniczał się głównie do szlachty i mieszczaństwa będącego w posiadaniu majątków ziemskich. Odmienny od współczesnego był także dostęp do stopni oficerskich: możliwość ich nabycia posiadał wyłącznie stan szlachecki. Zresztą choćby nie zawsze wszyscy wchodzący w jego skład. We Francji doszło do sytuacji, w której odebrano taką sposobność szlachcicom niedawno nobilitowanym; zostanie oficerem oznaczało potrzebę udowodnienia szlacheckich korzeni sięgających co najmniej czterech pokoleń. Wiele kontrowersji ze współczesnego punktu widzenia wzbudzają także stosunki pomiędzy różnymi rangą żołnierzami. Piastujący wyższe godności wojskowe gardzili szeregowcami, których bito i znieważano. W armii francuskiej i pruskiej powszechne było wymierzenia kar cielesnych płazem szabli, stanowiące praktykę uwłaczającą choćby w mniemaniu części szlachty.

Czytaj także
#Polityka Narodowa

„Szaniec Bolesławów”. Narodowcy i powrót Polski na Ziemie Zachodnie

Bogumił Grott
4 listopada 2026
#Polityka Narodowa

Karol Stojanowski vs. nazizm. Endecki antropolog a teorie rasowe III Rzeszy

Wszerad Kowalski
24 października 2026

Bitwa pod Valmy w 1792 roku. Początek przełomu strategicznego

„W tym miejscu i w tym czasie zaczyna się nowa historia świata”, stwierdził Johann Wolfgang Goethe obserwując przebieg bitwy, która rozegrała się 20 września 1792 roku pod Valmy, na polach Szampanii. Przyjmująca postać refleksji filozoficznej wypowiedź niemieckiego poety dotyczy zjawisk, które w sposób najbardziej zauważalny wpłynęły na strategię: prowadzenie bitew, organizacja armii i przygotowanie terenu do walki.

W momencie wybuchu rewolucji armia była podzielona – szargały nią jednocześnie żywioły rewolucyjne i rojalistyczne. Z jednej strony, żołnierze podzielający ideały rewolucji, głównie ci, wywodzący się ze stanu trzeciego, ale także część niższych rangą oficerów, z drugiej zaś wierna królowi wyższa klasa oficerska. Do rangi symbolu tego podziału urastają wydarzenia mające miejsce po ukonstytuowaniu się Zgromadzenia Narodowego, kiedy wokół Wersalu i Paryża zgromadziły się oddziały władcy, przeciwko którym zaczął się zbroić paryski lud. Wtedy też zostaje powołana, w początkowych zamierzeniach mająca pełnić funkcję rozjemczą, milicja mieszczańska, w późniejszym okresie przemianowana na gwardię narodową. Dla celów omówienia powstania pierwszej armii narodowej nie jest konieczna analiza przebiegu całej rewolucji francuskiej, w naszych przemyśleniach skupimy się więc wyłącznie na przedstawieniu myśli, wydarzeń oraz aktów świadczących o próbie zorganizowania armii wedle nacjonalistycznych pryncypiów.

Bez wątpienia jednym z bardziej zasłużonych dla powstania armii narodowej był Edmond Dubois-Crancé. Dostrzegł on, iż rewolucja tworzy nową koncepcję sił zbrojnych, zupełnie odmienną od dotychczasowej, którą zresztą poddawał jednoznacznej krytyce. Z tego powodu postulował on wprowadzenie poboru rzeczywiście narodowego, mającego rozciągać się na wszystkich Francuzów, od członków rodziny królewskiej (z wyjątkiem samego króla oczywiście) po ostatniego obywatela zdolnego posługiwać się bronią. Wizja armii forsowana przez Dubois-Crancé’a nie była jednak „agresywna”, napastnicza, stanowiła ona projekt stricte obronny – każdy obywatel powinien być żołnierzem, a żołnierz obywatelem, by bronić swej wolności. W zamyśle Dubois-Crancé’a wojska miały być zorganizowane w oparciu o kryterium terytorialne: rekrutacja do wojsk regularnych miała się odbywać w tej samej prowincji, w której oddział miał swój garnizon. Ich liczebność miała osiągnąć ok. 150 tys. żołnierzy. Całość stworzonej przez niego koncepcji sił zbrojnych uzupełniały milicje obywatelskie, obejmujące wszystkich obywateli stanu wolnego od 18 do 40 roku życia oraz armia rezerwowa licząca 1 200 000 obywateli.

Rewolucja francuska. Powszechna mobilizacja i nowa taktyka wojskowa

Kiedy w 1791 roku widmo wojny zaczęło krążyć nad Francją, stan armii pozostawiał wiele do życzenia, przede wszystkim jeżeli chodzi o liczebność. Niedobór żołnierzy był wręcz zatrważający. Nie sprawdził się ogłoszony przez Zgromadzenie Narodowe zaciąg ochotników do wojsk liniowych. Wiele kontrowersji wzbudzał szczególnie fakt – przeciw któremu występował szczególnie mocno Robespierre – iż korpus oficerski stanowią ludzie dawnego porządku, stojący na straży anachronicznych zasad. Jak się później okazało, uprawnione były obawy, iż staną się oni dezerterami, a choćby przejdą na stronę wroga. W pewnym momencie pojawiła się nadzieja dla rewolucjonistów. Po skierowaniu odezwy rządu do gwardii narodowej, jej bataliony zapełniły się ochotnikami, obywatelami biernymi i czynnymi. Zjawisko to dowodziło, iż armia królewska stała się przeżytkiem, a nową siłę, która miała ocalić ojczyznę, stanowiła armia narodowa. Radykalny ludowy klub Kordelierów ogłosił koncepcję „narodu pod bronią”, posuwając się choćby do uznania istnienia armii liniowej za niegodne, gdyż oznaczające oddzielenie wojska od narodu. Stąd też uznano, iż skoro „siła publiczna powinna być jedna i niepodzielna podobnie jak suwerenność spoczywająca w narodzie, toteż siła publiczna narodu wolnego winna zgodnie z tą zasadą być siłą całego narodu zbrojonego, jedynie w celu obrony swojego terytorium i swej wolności”.

W momencie wybuchu wojny w kwietniu 1792 roku ostateczny triumf rewolucyjnych ideałów stał pod znakiem zapytania. Obawy „Nieprzekupnego” okazały się uzasadnione, ponieważ na stronę przeciwnika przechodziły często całe pułki, powszechna była dezercja wśród oficerów, którzy emigrowali do pruskiej Koblencji, gdzie gromadziły się siły o nastawieniu kontrrewolucyjnym. Uzbrojenie żołnierzy pozostawało w gestii Lazare’a Carnota. Główny strateg narodowej armii francuskiej w swoim memoriale z 1 sierpnia ogłosił zasadę powszechnego uzbrojenia – w fuzje, których nie było jednak wystarczająco wiele, oraz w piki. Co warto podkreślić, żołnierze-ochotnicy, którzy zostali powołani pod broń, mieli możliwość wypowiedzenia zaciągu na koniec kampanii. Dubois-Crancé wraz z Carnotem i przy aktywnym poparciu Saint-Justa, nawiązując do postulatu Kordelierów, doprowadzają do likwidacji armii liniowej, uznając za konieczne złączenie jej z ochotnikami narodowymi na zasadzie „pół-brygady”, na którą składać się miał jeden batalion liniowy z dwoma ochotniczymi. Najważniejszym momentem dla powstania armii narodowej, ukoronowaniem procesu prowadzącego do jej powstania, było ogłoszenie dekretu o pospolitym ruszeniu przez nowy Komitet Ocalenia Publicznego, zwany przez sympatyzujących z jakobinami historyków „wielkim”. Charakterystyczne, iż jego skład wcześniej został zasilony m.in. przez Carnota, Robespierre’a i Saint-Justa. Mobilizacja pod hasłem „Ojczyzny w niebezpieczeństwie” zakończyła się ogromnym sukcesem, przynosząc obfite „żniwa” – udało się wezwać pod broń ponad 400 tysięcy żołnierzy, co dało łączną sumę ponad 600 tysięcy zmobilizowanych.

„W epoce gdy powstają rzeczy nowe, wszystko, co nie jest nowe, jest niebezpieczne. Sztuka wojenna monarchii już nam nie odpowiada. Innych mamy ludzi i innych mamy wrogów”. Nie pomylił się Carnot w swoich przemyśleniach dotyczących sposobu przygotowania środków i wykorzystania ich w walce przeciwko regularnym, mechanicznym oddziałom „okupanta”. Wpojenie obywatelom poświęcenia na rzecz narodu skutkowało nie tylko powstaniem tak licznej armii, ale również dało się we znaki w prowadzeniu działań zbrojnych. Pomimo, iż szyki ochotników okazywały się w starciach mniej wytrzymałe, często nie prowadziło to do ucieczki czy dezercji, ale do chwilowego odwrotu w celu ukrycia się w terenie i oddawania strzałów pojedynczo, bez komendy, co zaskakiwało przeciwnika. Nieregularne ataki z bagnetami na wrogie oddziały prowadziły do rozbijania ich szyków – zmasowany atak stanowił siłę, której nie potrafili odeprzeć świetnie wyszkoleni, jednak mechanicznie zorganizowani żołnierze austriaccy czy pruscy. Istotnym punktem nowej strategii było także prowadzenie zmasowanych ataków na słabe punkty przeciwnika, co rewolucyjna armia zawdzięczała geniuszowi Carnota.

Buduj z nami Nowy Ład!

Twoje wsparcie to inwestycja w rozwój Polski. Pomóż nam budować niezależny portal opinii broniący polskiej suwerenności i wartości narodowych.

Wpłacam teraz

Jak armie narodowe zmieniły Europę? Od Francji do Kościuszki

Przełom strategiczny, chociaż stanowił dzieło rewolucji francuskiej, gwałtownie rozlał się jako idea na wszystkie państwa europejskie. Szczególnie po bitwie pod Jeną w 1806 roku dostrzeżono, iż wojsko francuskie nie jest środkiem wykonującym czyjeś rozkazy, ale siłą zorganizowaną do walki o własną wolność.

W Polsce jednym z pierwszych, którzy podjęli próbę zorganizowania armii wedle standardów narodowych, był Tadeusz Kościuszko, co później zostało wyłożone w broszurze pt. Czy Polacy mogą się wybić na niepodległość, zawierającej spisane przez Józefa Pawlikowskiego przemyślenia polskiego Naczelnika, zainspirowane wskazaniami Jana Jakuba Rousseau dla Polaków: zorganizowania armii na zasadzie milicji obywatelskiej oraz obrony terytorium kraju, przy jednoczesnej rezygnacji z walki na granicach. Wniosek wypływający z podjętych przemyśleń jest następujący: istota przełomu strategicznego wypływa z wykształcenia nowoczesnej tożsamości narodowej, rozlania jej na całe rzesze ludzkie, co zostało zapoczątkowane przez rewolucję francuską i w sposób bezpośredni znalazło odzwierciedlenie w sposobie organizacji armii i prowadzeniu działań wojennych.

Tekst pochodzi z numeru 16. „Polityki Narodowej” (2016 r.).

Idź do oryginalnego materiału