Rafał Olbiński: dwa spotkania w Miami

– Branie siebie na serio to domena miernoty – mówił Rafał Olbiński 13 października w hotelu Carillon w Miami Beach, gdzie na zaproszenie Amerykańskiego Instytutu Kultury Polskiej spotkał się z Polonią przy lampce wina, opowiadał o artystycznych wędrówkach i promował swoje książki: „Mój Nowy Jork”, „Poezje i obrazy” oraz „Baśnie o miłości”. Dzień później artysta był gościem Florida International University (FIU).

Od lewej: prof. Tori Arpad-Cotta, Beata Paszyc, Christine Caly-Sanchez, Kevin Kennr, Katarzyna Cieślik, Rafał Olbiński, prof. Tatiana Kostadinova, prof. Stanisław Wnuk. Fot. AIPC

Poza płótnem

Wieczór „Beyond the Canvas” („Poza płótnem”), przygotowany przez Instytut wspólnie z Nicole Shelley, właścicielką agencji modelek i butiku REMODEL w hotelu Carillon, zgromadził ponad 40 osób. Na ścianach i sztalugach wisiały plakaty artysty, a na stole czekały jego książki i plakaty na sprzedaż.

Zebranych w imieniu pani Blanki Rosenstiel, założycielki i prezes Instytutu, powitała Beata Paszyc, dyrektor Instytutu i wicekonsul honorowy RP. Zaczęła od osobistej historii: od plakatu Olbińskiego do filmu „Człowiek z żelaza” Andrzeja Wajdy z 1981 r. Po raz pierwszy zobaczyła go na szarym murze w PRL-u. Lata później, gdy wyjeżdżała z Waszyngtonu do Miami, dostała na pożegnanie inny plakat Olbińskiego, „Satyrykon 1999”. Ofiarodawczyni, attaché ds. kultury w ambasadzie RP, wręczyła go „na szczęście”.

Od lewej: Rafał Olbiński, Beata Paszyc, John Bussel, dr Laura Alonso Gallo. Fot. AIPC

W 2004 r. Beata Paszyc z ramienia Instytutu zaprosiła autora, by uczestniczył w projekcie na Art Basel. Jak sama przyznaje, gdy dzwoniła do światowej sławy artysty, była niemal sparaliżowana tremą i obawiała się, iż odmówi. Olbiński powiedział jednak „tak”, przyjechał do Miami i podpisał plakat wiszący na ścianie jej biura. Cztery lata później kolejny jego obraz trafił na jej zaproszenie ślubne. Attaché miała rację: plakat przyniósł nie tylko szczęście, ale także długoletnią znajomość z autorem.

Od lewej:Nicole Shelley, Rafał Olbiński, Beata Paszyc. Fot. AIPC

Artystyczna droga

W rozmowie, którą poprowadziła Beata Paszyc, artysta opowiadał o swojej drodze: od Kielc, przez architekturę na Politechnice Warszawskiej i dziesięć lat w „Jazz Forum”, do Nowego Jorku. Przyleciał tam w 1981 r. z paszportem i półroczną wizą. Zastał go tam stan wojenny. Został na ponad trzydzieści lat. Za pierwszą okładkę, dla „Psychology Today”, dostał 1,200 dolarów, wtedy dla niego fortunę. Potem przyszło ponad 150 nagród, okładki „Time”, „Newsweeka” i paryska nagroda Prix Savignac za najbardziej pamiętny plakat świata. Nagrodę otrzymał za plakat „Say No to Drugs” („Powiedz nie narkotykom”), przedstawiający leżącego, umierającego gołębia wpisanego w kształt dłoni złożonych do modlitwy.

Od lewej: Rafał Olbiński, Iwona Marciniak, Paweł Marciniak. Fot. AIPC

Wiele z tych historii opisał w „Moim Nowym Jorku”, liczącym 336 stron zbiorze reprodukcji obrazów, ilustracji i wspomnień pisanych z przymrużeniem oka. Pojawiają się w nich jazz, polska szkoła plakatu, Jerzy Kosiński, Janusz Głowacki i emigracyjni artyści czasów stanu wojennego. Opisał tam również spotkania m.in. z Glorią Vanderbilt i Davidem Hockneyem oraz z wieloma innymi barwnymi postaciami. Książka już niedługo doczeka się wersji anglojęzycznej. Olbiński przeczytał też na spotkaniu dwa wiersze z tomu „Poezje i obrazy” i przyznał, iż pierwszym recenzentem jego poezji bywa syn.

Zapytany, czym jest dobry plakat, odpowiedział, iż powinien łączyć w sobie dwa znaki: wykrzyknik i znak zapytania – najpierw zatrzymać wzrok, potem skłonić do zastanowienia i wywołać u widza silne emocje. Z troską mówił też o współczesności, w której zbyt często siedzimy obok siebie zapatrzeni w ekrany telefonów.

Rafał Olbiński i Piotr Nowocień. Fot. AIPC

Symbol epoki

Plakat do „Człowieka z żelaza” wrócił w części pytań z sali. Przedstawia on twarz mężczyzny w niebieskim robotniczym drelichu. Oczy przesłonięte ogromną stalową nakrętką (mutrą), pękniętą przez środek. Wokół czerwone bryzgi, niczym krople krwi. Taki plakat zobaczył w 1981 r. na szarym murze w PRL-u Paweł Marciniak, stojąc w kolejce do kina. Nie znał nazwiska autora, ale obraz zapamiętał.

W PRL-u stało się w kolejkach po wszystko: po mięso, po papier toaletowy, po Wajdę. Kilkadziesiąt lat później i osiem tysięcy kilometrów od Polski Paweł Marciniak opowiedział autorowi w Miami Beach, jak wielkie wrażenie zrobił na nim ten plakat. Polska historia lubi takie przeskoki. Autor kultowego już plakatu siedział naprzeciwko, w marynarce w złoto-czerwone barokowe zawijasy, w której na Marszałkowskiej w latach osiemdziesiątych nie przeszedłby niezauważony.

Po części oficjalnej do artysty ustawiła się kolejka po autografy. Olbiński podpisywał książki i plakaty, rozmawiał z wielbicielami swojego talentu i pozował do pamiątkowych zdjęć.

Ela Walden i Rafał Olbiński. Fot. AIPC

Inspirujące rozmowy

Następnego dnia artysta spotkał się z publicznością, studentami i wykładowcami na Florida International University (FIU). Najpierw Olbiński wziął udział w obiedzie, podczas którego poznał gospodarzy i profesorów, a następnie pojawił się na spotkaniu „The Unseen Made Visible” („Niewidzialne staje się widzialne”), które miało formę rozmowy.

Prowadziła ją prof. Tori Arpad-Cotta, kierująca wydziałem sztuki i historii sztuki na FIU. Pytania dotyczyły drogi artystycznej Olbińskiego – od architektury, przez projekty okładek i plakatów oraz scenografię operową, po pisanie prozy i poezji. Rozmowa obejmowała również znaczenie surrealizmu, symboliki i wolności ekspresji w czasach, gdy Polska znajdowała się za żelazną kurtyną, oraz współcześnie. W trakcie spotkania na ekranie przewijały się najbardziej znane reprodukcje jego obrazów, plakatów i okładek – dzieł, których artysta stworzył w swojej karierze tysiące.

Spotkanie odbyło się w ramach cyklu wykładów o Polsce im. Blanki Rosenstiel i zgromadziło 80-90 osób, które wypełniły całą salę. Po rozmowie przyszedł czas na pytania od publiczności, a następnie artysta podpisał słynny plakat do filmu „Człowiek z żelaza” oraz plakat, który namalował na początku wojny w Ukrainie. Oba plakaty ofiarował wydziałowi stosunków międzynarodowych na FIU. Ten ostatni był częścią wystawy „Niezniewolony umysł”, zorganizowanej również w ramach cyklu wykładów o Polsce we współpracy z Amerykańskim Instytutem Kultury Polskiej. Wystawa była prezentowana w galerii na FIU w latach 2024-2025.

Rafał Olbiński podczas wykładu na FIU 14 października. Fot. AIPC

Do Miami Olbiński przyleciał z Warszawy, dokąd wrócił około dekadę temu, po latach spędzonych w Stanach Zjednoczonych. Wcześniej odwiedził Nowy Jork, a z Florydy poleciał na wykłady do Austin w Teksasie.

Wiele osób uczestniczących w spotkaniach w Miami wyraziło podziw nie tylko dla jego twórczości, ale także dla niewyczerpanych pomysłów oraz zdrowej i mądrej filozofii życiowej.

Ela Walden, Beata Paszyc