Rosyjskie władze stosują wobec dziennikarzy, obrońców praw człowieka i przeciwników wojny inwigilację, zastraszanie, groźby oraz przemoc. Represje wykraczają poza granice kraju – wynika z raportu specjalnej sprawozdawczyni ONZ ds. praw człowieka w Rosji Mariany Katzarowej. Do tego dochodzi wykorzystywanie m.in. wniosków ekstradycyjnych do ścigania osób z powodów politycznych. Ekspertka apeluje o ustanowienie specjalnej konwencji ONZ w sprawie transnarodowych represji.
– Od czasu pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku obserwujemy dramatyczne nasilenie represji w Rosji wobec krytyków wojny i obrońców praw człowieka. Sytuacja w Rosji gwałtownie się pogorszyła w wyniku strategii rosyjskich władz polegającej na represjonowaniu społeczeństwa obywatelskiego oraz każdego Rosjanina, który mógłby wyznawać poglądy antywojenne – mówi agencji Newseria Mariana Katzarova.
Raport „Nigdzie nie jest bezpiecznie: eksport rządów strachu poza granice – transnarodowe represje ze strony Federacji Rosyjskiej” opiera się na blisko 400 udokumentowanych przypadkach. Stwierdza, iż tego typu działania ze strony Rosji stanowią systematyczną i zinstytucjonalizowaną strategię państwową, nierozerwalnie związaną z konsolidacją autorytarnych rządów wewnętrznych i wojną agresywną przeciwko Ukrainie. Liczba udokumentowanych przypadków represji transnarodowych wzrosła z 29 w latach 2014–2021 do 89 w latach 2022–2024.
– W 2022 roku ludzie wychodzili na ulice, aby demonstrować przeciwko wojnie i na rzecz pokoju, trzymając w rękach puste białe kartki, ale mimo to policja ich zatrzymywała, ponieważ wiedziała, iż napisano by na nich: „zakończcie wojnę”, a słowo „wojna” w kontekście Ukrainy jest w Rosji zabronione. Za rozpowszechnianie fałszywych informacji o rosyjskiej armii lub jej dyskredytowanie grozi kara pozbawienia wolności. choćby za posty w mediach społecznościowych skazywano ludzi na więzienie. Rosyjscy księża prawosławni oraz duchowni innych wyznań, którzy w kościołach i świątyniach przemawiali o pokoju lub przeciwko wojnie, tracili pracę i musieli opuścić Rosję – tłumaczy pochodząca z Bułgarii Mariana Katzarova.
W marcu 2022 roku w Rosji przyjęto przepisy o „cenzurze wojennej” kryminalizujące krytykę rosyjskich sił zbrojnych oraz rozpowszechnianie informacji niezgodnych z oficjalną narracją rządową, które określane są mianem „fałszywych”. Po inwazji na Ukrainę i ogłoszeniu „częściowej mobilizacji” we wrześniu 2022 roku z Rosji wyjechało od 650 tys. do 900 tys. osób. Oprócz osób uciekających przed mobilizacją wśród emigrantów znaleźli się także przeciwnicy wojny, dziennikarze, obrońcy praw człowieka, rzecznicy ludów rdzennych, prawnicy, przedstawiciele świata kultury oraz osoby odmawiające służby wojskowej ze względu na przekonania.
– 4 sierpnia, kiedy w Rosji wprowadzono nową ustawę, przewodniczący rosyjskiego parlamentu Wiaczesław Wołodin powiedział: „To bardzo dobra ustawa”. Jest ona wymierzona w „zdrajców ojczyzny”, którzy opuścili Rosję, przebywają na wygnaniu i muszą zostać ukarani. Zgodnie z tą ustawą, którą nazywam „ustawą o śmierci obywatelskiej”, obywatele Rosji przebywający na wygnaniu będą podlegać 14 różnym ograniczeniom związanym z obywatelstwem – wyjaśnia specjalna sprawozdawczyni ONZ ds. praw człowieka w Rosji.
Rosyjski resort sprawiedliwości będzie prowadzić publiczną listę Rosjan przebywających za granicą z nieodbytym wyrokiem skazującym lub wyrokami za określone przestępstwa administracyjne. Po wpisaniu na listę będzie obowiązywać 14 kategorii ograniczeń, w tym zamrożenie funduszy i majątku, pozbawienie większości funkcji konsularnych, w tym wydawania i odnawiania paszportów oraz rejestrowania małżeństw i zmiany nazwisk, odmowa dostępu do wszystkich cyfrowych usług państwowych, zakaz prowadzenia pojazdów, rejestracji pojazdów, transakcji majątkowych, czynności notarialnych, pełnomocnictw, kredytów, samozatrudnienia i bankowości zdalnej.
– Najgorsze są groźby śmierci i zamachy na życie krytyków, obrońców praw człowieka oraz dziennikarzy. Odnotowano również próby otrucia. Trzy kobiety: Natalia Arno, prezeska Fundacji Wolna Rosja, Irina Babloyan, była dziennikarka stacji radiowej Echo Moskwy, oraz dziennikarka Jelena Kostiuczenko z „Nowaja Gazeta” zgłosiły próby otrucia – podkreśla Mariana Katzarova.
Od czasu rozpoczęcia pełnoskalowej inwazji na Ukrainę Federacja Rosyjska stała się jednym z najaktywniejszych sprawców represji transnarodowych. W szczególności w kategorii bezpośrednich ataków fizycznych zajmuje ona trzecie miejsce w niewielkiej grupie 10 państw odpowiedzialnych za ponad 70 proc. udokumentowanych incydentów, do których doszło w ciągu ostatniej dekady.
– Ustalenia wskazują, iż Rosja jest głównym sprawcą represji transnarodowych w regionie europejskim. Chodzi tu o nadużywanie Interpolu, tzw. czerwonych not, a także wykorzystywanie i nadużywanie międzynarodowych instytucji finansowych, które otrzymują bezpośrednio z Rosji listy terrorystów i ekstremistów, nie sprawdzając, ilu z nich to w rzeczywistości przeciwnicy polityczni i obrońcy praw człowieka. W związku z tym rosyjska opozycja oraz Rosjanie przebywający za granicą nie mogą choćby otworzyć konta bankowego, a ich konta mogą zostać zamknięte – tłumaczy ekspertka.
Władze rosyjskie coraz częściej wykorzystują wykaz „terrorystów i ekstremistów”, prowadzony przez Federalną Służbę Monitoringu Finansowego (Rosfinmonitoring), do prowadzenia represji politycznych zarówno wewnątrz kraju, jak i poza jego granicami. W tym roku na liście figurowało 21 541 osób, z czego co najmniej 5 tys. jest ściganych na podstawie zarzutów o podłożu politycznym.
– Najnowszymi celami są rdzenni mieszkańcy Rosji oraz działacze na rzecz praw rdzennej ludności. W zeszłym roku władze umieściły 172 organizacje mniejszości narodowych i rdzennej ludności na liście terrorystów i ekstremistów. Rosyjski Sąd Najwyższy uznał nieistniejący rosyjski ruch separatystyczny za organizację ekstremistyczną – zaznacza specjalna sprawozdawczyni ONZ ds. praw człowieka w Rosji. – Międzynarodowy ruch LGBT również został uznany za organizację ekstremistyczną. Każdy, kto ma z nim kontakt lub jest członkiem jakiejkolwiek organizacji aktywistycznej, może zostać postawiony przed sądem pod zarzutem przynależności do organizacji ekstremistycznej.
Ze względu na brak wiążącego międzynarodowego instrumentu odnoszącego się do transnarodowych represji Mariana Katzarova wezwała do opracowania konwencji ONZ mającej na celu ustanowienie wspólnych definicji, obowiązków państwa przyjmującego oraz ram zapobiegania, rozliczalności i współpracy międzypaństwowej.
W styczniu br. Parlament Europejski opublikował raport o represjach transnarodowych. Wyjaśnia on m.in., jak wiążą się one z problemami, z którymi boryka się UE, takimi jak ingerencja zagraniczna, dezinformacja, nadużywanie ram migracyjnych i zagrożenia hybrydowe. W czerwcu br. PE stanowczo potępił akty transnarodowych represji i domagał się, aby Unia Europejska i państwa członkowskie przyjęły zasadę „zero tolerancji”.
– Niezwykle ważne jest, abyśmy my jako Europejczycy, wraz z naszymi rządami i parlamentarzystami, wypracowali bardziej zniuansowane zrozumienie tej sytuacji. Na przykład Unia Europejska zawiesiła wydawanie wiz wielokrotnego wjazdu dla wszystkich obywateli rosyjskich, 149 mln osób, bez żadnych wyjątków dla obrońców praw człowieka. W 2022 roku choćby milion mężczyzn uciekło z Rosji, ponieważ nie chcieli zabijać Ukraińców, a teraz są dezerterami. jeżeli więc wrócą do Rosji, trafią do więzienia, mogą zostać poddani torturom. Do tego dochodzą rosyjscy dziennikarze przebywający na wygnaniu – wylicza Mariana Katzarova. – Trzeba przewidzieć pewne wyjątki dla społeczeństwa obywatelskiego, działaczy i obrońców praw człowieka. Muszą oni mieć możliwość osiedlenia się w naszych krajach, ponieważ ich praca jest niezwykle ważna. W ten sposób Rosjanie otrzymują informacje inne niż propaganda ich rządu nadawana przez pierwszy kanał rosyjskiej telewizji państwowej.
9 września 2022 roku Rada UE osiągnęła porozumienie w sprawie całkowitego zawieszenia umowy o ułatwieniach wizowych między Unią Europejską a Rosją. Dotyczy ono wszystkich kategorii podróżnych, którzy przyjeżdżają na pobyt krótkoterminowy. W listopadzie 2025 roku Komisja Europejska przyjęła zaostrzone zasady, zgodnie z którymi obywatele Rosji nie mogą już otrzymywać wiz wielokrotnego wjazdu. Oznacza to, iż za każdym razem, gdy planują podróż do UE, będą musieli się ubiegać o nową wizę. Przepisy te nie wykluczają możliwości wydania wiz wielokrotnego wjazdu niezależnym dziennikarzom, obrońcom praw człowieka czy przedstawicielom organizacji społeczeństwa obywatelskiego.
