Spuścizna Tadeusza Kowalika

tygodnikprzeglad.pl 6 dni temu

Zapomniane sumienie lewicy

Jak uczcić pamięć Tadeusza Kowalika – jednego z najwybitniejszych, a zarazem najbardziej niedocenionych myślicieli polskiej lewicy XX w. – w 100. rocznicę urodzin? W czasach, gdy kapitalizm przechodzi kolejne kryzysy, nierówności społeczne osiągają zawrotny poziom, a narodowa prawica z powodzeniem przejmuje elektorat klas pracujących, spuścizna Kowalika okazuje się nie tylko aktualna, ale wręcz niezbędna do przetrwania lewicy. Jego życie, naznaczone biedą, wojną, próbami reformowania socjalizmu i samotną walką z neoliberalną transformacją, to historia intelektualisty, który nigdy nie zdradził ludzi pracy.

Kowalik przeżył prawie dziewięć dekad w trzech różnych systemach: w kapitalizmie międzywojennym, w socjalizmie Polski Ludowej i w kapitalizmie po 1989 r. W każdym z nich pozostał wierny tym samym wartościom: równości, godnej pracy, samorządności i ustrojowi gospodarczemu, który służy ludziom, a nie odwrotnie. Był przy tym człowiekiem niezwykle skromnym, żyjącym zgodnie z głoszonymi ideałami. By go zrozumieć, trzeba jednak spojrzeć nie tylko na jego życiorys, ale przede wszystkim na fundamenty intelektualne, z których wyrósł – na tradycję polskiej szkoły ekonomii politycznej.

Od biedy Kajetanówki do socjalistycznego zapału

Tadeusz Kowalik urodził się w 1926 r. we wsi Kajetanówka na Lubelszczyźnie, w jednym z najbiedniejszych regionów międzywojennej Polski. Dorastanie w warunkach skrajnego ubóstwa, gdy głód i choroby dziesiątkowały sąsiadów, na zawsze ukształtowało jego wrażliwość na krzywdę społeczną. Ojciec, działacz radykalnego ruchu ludowego, zaszczepił w nim antyklerykalizm i głębokie poczucie sprawiedliwości. Wojna dopełniła tej lekcji. Młody Tadeusz był świadkiem wywózek ludności żydowskiej do Majdanka, a w spółdzielni Przyszłość trafił na dzieła Edwarda Abramowskiego i Ludwika Krzywickiego, którzy pozostali dla niego intelektualnymi inspiracjami. Później wspominał, iż doświadczenia wojenne otworzyły mu oczy – stały się zarzewiem jego buntu przeciwko światu, w którym możliwe jest istnienie czegoś takiego jak Majdanek.

Nadejście Polski Ludowej powitał z entuzjazmem. Uważał, iż nowy system to szansa na wyciągnięcie mas ludowych z nędzy. Dzięki bezpłatnej edukacji zdobył wykształcenie ekonomiczne i gwałtownie znalazł się w elitarnym środowisku reformatorów. Jednak konfrontacja ideałów z realnym socjalizmem, naznaczonym stalinowskim terrorem i biurokratyzacją, gwałtownie ostudziła jego zapał. W Instytucie Kształcenia Kadr Naukowych, mającym kształcić ortodoksyjne kadry partyjne, Kowalik współtworzył środowisko krytyczne. Jak sam wspominał, instytut stał się „wylęgarnią rewizjonizmu”.

Rok 1956 był pierwszym wielkim politycznym sprawdzianem Kowalika. Jako redaktor naczelny „Życia Gospodarczego” stanął na czele grupy młodych ekonomistów domagających się decentralizacji, autonomii przedsiębiorstw i realnego samorządu robotniczego. Niestety, po październikowej odwilży Gomułka gwałtownie wycofał się z reform, a Kowalik został odsunięty od redakcji. W 1968 r. został wyrzucony z partii, ale nie przestał być socjalistą.

Polska szkoła ekonomii: Luksemburg, Kalecki, Lange

O sile intelektualnej Kowalika stanowi jego głębokie zakorzenienie w tradycji polskiej szkoły ekonomii politycznej. Był nie tylko uczniem i kontynuatorem, ale wręcz znawcą i spadkobiercą myśli trzech jej gigantów: Róży Luksemburg, Michała Kaleckiego i

Gavin Rae jest socjologiem na Akademii Leona Koźmińskiego. Jego książka „Zataczając krąg. Biografia intelektualna i polityczna Tadeusza Kowalika” ukazała się w tym roku nakładem Wydawnictwa Heterodox

Ten artykuł przeczytasz do końca tylko z aktywną subskrypcją cyfrową.

Post Spuścizna Tadeusza Kowalika pojawił się poraz pierwszy w Przegląd.

Idź do oryginalnego materiału