Gubernia piotrkowska był jedną z dziesięciu guberni Królestwa Polskiego ze stolicą w Piotrkowie Trybunalskim. Powstała 13 stycznia 1867 roku. W kalendarzu juliańskim, jakim posługiwano się wówczas w carskiej Rosji, był to 1 stycznia 1867 roku. Utworzona wtedy gubernia piotrkowska obejmowała m.in. Łódź, Częstochowę i Zagłębie Dąbrowskie.
Miasto było stolicą guberni piotrkowskiej przez 48 lat. Ta jednostka administracyjna działała do wkroczenia wojsk niemieckich i austriackich do Piotrkowa w 1915 roku podczas I wojny światowej.
https://trybunalski.pl/wiadomosci/rynek-trybunalski-nie-zawsze-byl-trybunalski-myslicie-ze-wiece-o-nim-juz-wszystko-zdjecia/zyTDIJQFQBeXXqhLUFnBGubernialna stolica bogatego regionu
Gubernia powstała na mocy reformy administracyjnej Królestwa Polskiego przeprowadzonych przez Rosję po upadku powstania styczniowego. Była to jedna z sankcji. Imperium postanowiło zunifikować podział administracyjny z panującym w Rosji. Ukazem carskim 5 wcześniejszych guberni Królestwa podzielono na 10 mniejszych w ramach generał-gubernatorstwa warszawskiego.
Pierwszym gubernatorem piotrkowskim: od 13 stycznia 1867 roku do 28 lutego 1884 roku został generał lejtnant Iwan Semionowicz Kachanow, absolwent Akademii Artylerii w Petersburgu i dowódca 3. Brygady Artylerii Gwardii w Warszawie od 1864 roku.To za jego sprawą został rozebrany Ratusz stojący wcześniej na Rynku Starego Miasta w Piotrkowie.
Ostatni gubernator piotrkowski to Michaił Eduardowicz Jaczewski, który rządził od 1911 roku do upadku Carskiej Rosji.
Gubernia piotrkowska była jedną z bogatszych na terenie Królestwo Polskiego. Obejmowała tak zwane ujezdy, czyli powiaty, na terenie których istniał rozwinięty przemysł. W jej obręb trafił rejon będziński, częstochowski, noworadomski oraz łódzki. Utworzono ją częściowo z guberni warszawskiej, kaliskiej i kieleckiej. Położona na południowym zachodzie Królestwa Polskiego, była jednocześnie najbardziej wysuniętą na zachód gubernią Imperium Rosyjskiego.
Przez cały okres istnienia podzielona była na 8 ujezdów. Najludniejszym był powiat łódzki. W największym powiecie guberni pod koniec XIX wieku mieszkało już ponad 430 tys. ludzi. W samej Łodzi około 315 tys. osób. W stołecznym Piotrkowie było wówczas około 30 tys. mieszkańców. Piotrków prześcigała także Częstochowa z 45 tys. ludności. Najmniejszym miastem guberni był Łask z około 4 tys. mieszkańców.
Według danych zebranych podczas pierwszego powszechnego spisu ludności Imperium Rosyjskiego z 1897 roku gubernię piotrkowską zamieszkiwało 1.403.901 osób. Z tego 72,1 proc. mieszkańców było narodowości polskiej. 15,2 proc. stanowili Żydzi, a 10,6 proc. Niemcy oraz 1,4 proc. Rosjanie.
W guberni, za sprawą Łodzi, dominował przemysł bawełniany. W powiecie będzińskim rozwijał się wielki ośrodek górniczo-hutniczy, tzw. Zagłębie Dąbrowskie, korzystające z bogatych pokładów węgla kamiennego.
W tym samym czasie w Łodzi rosły fortuny wielkich przemysłowców: Scheiblerów, Grohmanów i Poznańskich. Wszystko to czyniło z obszarów guberni piotrkowskiej centrum industrializacji Królestwa Polskiego. W guberni funkcjonowało na przełomie wieków XIX i XX 3.500 fabryk i zakładów zatrudniających 160.000 robotników.
https://trybunalski.pl/wiadomosci/byl-tu-szpital-sw-trojcy-i-zydowski-w-piotrkowie-lecznice-zbudowano-w-tym-samym-czasie-zdjecia/SVeFWNUguFXrMOVFpQEnGubernialny Piotrków w rozkwicie
Z okresu istnienia guberni piotrkowskiej pochodzi większość reprezentacyjnych i monumentalnych budowli w mieście. W tym czasie wytyczono także nowe ulice i szerokie miejskie aleje, które niedługo przejęły funkcję centrum.
Z okresu świetności Piotrkowa pochodzą budowle zaprojektowane przez Feliksa Nowickiego, jednego z najpłodniejszych architektów przełomu wieków XIX i XX. Spod jego ręki wyszły między innymi budynek sądu, willa "Wanda" czy budynek przychodni przy Wojska Polskiego. Był głównym architektem guberni piotrkowskiej. W roku 1896 został także akademikiem.
Także budynek sądu w Piotrkowie wzniesiono w 1907 roku według projektu Feliksa Nowickiego. Gmach ma kształt podkowy, a pośrodku znajduje się dziedziniec z fontanną. Budowla powstała na miejscu dawnego magazynu solnego. Okazały gmach przy ówczesnej ulicy Petersburskiej zbudowano z przeznaczeniem na siedzibę sądu gubernialnego i hipoteki. Budynek Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim został zbudowany z inicjatywy cara Rosji Mikołaja II i przez niego ufundowany.
W latach osiemdziesiątych XIX wieku w guberni były trzy gimnazja męskie i jedno żeńskie, jedna szkoła wyższa rzemieślnicza. W Piotrkowie działało wtedy Gimnazjum Rządowe Męskie, które umieszczono w budynku dawnego kolegium jezuickiego.
W latach 1895-1897 ostatnia kondygnacja budynku dzisiejszego I Liceum Ogólnokształcącego im. Bolesława Chrobrego w Piotrkowie została wówczas przebudowana na cerkiew z charakterystyczną cebulastą kopułą na dachu. Cerkiew i kopułę zlikwidowano po odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 roku.
Opiekę zdrowotną zapewniało w guberni latach osiemdziesiątych XIX wieku 87 lekarzy w tym 24 rządowych, 9 weterynarzy oraz 220 felczerów i 114 akuszerek. Funkcjonowały 54 apteki. Było 18 szpitali. Działało również 7 przytułków, 3 ochronki dla dzieci katolickich i jedna dla dzieci prawosławnych, 13 przytułków i 3 ochronki wiejskie.
W Piotrkowie w tym czasie istniał Szpital świętej Trójcy. W latach 1850-51 wybudowano w Piotrkowie jednocześnie dwa szpitale. Szpital Świętej Trójcy był przeznaczony dla chrześcijan z Piotrkowa i okolic, natomiast Szpital Żydowski miał leczyć starozakonnych stanowiących w Piotrkowie 40 proc. ludności. Powstały jednocześnie i na sąsiadujących ze sobą posesjach.
Cerkiew prawosławna p.w. Wszystkich Świętych przy ówczesnej ulicy Kaliskiej, w tej chwili Słowackiego w Piotrkowie została zbudowana w latach 1844-1847 jako niewielki obiekt na planie krzyża greckiego. Gdy Piotrków Trybunalski został stolicą guberni, cerkiew rozbudowano w latach 1868-1870 według projektu rosyjskiego architekta Iwana Wasiljewicza Sztrema. Dobudowano wówczas nawę z wieżą, przedłużono ramiona krzyża.
