Budynki, które ocalały z działań wojennych, były następnie celowo podpalane i wysadzane przez Niemców. Celem było całkowite zniszczenie Warszawy. W rezultacie zniszczeniu uległo około 90 proc. zabudowy Starego Miasta, 84 proc. budynków na lewym brzegu Wisły oraz 65 proc. zabudowy prawobrzeżnej części miasta. Po zakończeniu wojny rozpoczęła się wielka odbudowa stolicy, jednak wielu historycznych obiektów nigdy nie udało się przywrócić. Oto najważniejsze perły przedwojennej Warszawy, których nie ma już na mapie miasta oraz ich historia.
Pałac Saski i Pałac Brühla
Pomysł rekonstrukcji Pałacu Saskiego pojawił się w 1993 roku. Jednak decyzja o odbudowie obu budynków zapadła prawie 30 lat później, bo w 2021 roku. Termin zakończenia prac przewidziano na koniec 2030 roku.
Przed wybuchem II wojny światowej trudno było wyobrazić sobie Warszawę bez Pałacu Saskiego i stojącego tuż obok Pałacu Brühla. Pałac Saski powstał po 1661 roku z inicjatywy Jana Andrzeja Morsztyna, a następnie zakupił go król August II Mocny, który postanowił o jego przebudowie. W XVIII wieku dołączono do rezydencji kolejne budynki, w tym Pałac Brühla. Oba gmachy zamykały od wschodu Oś Saską, czyli jeden z najbardziej reprezentatywnych kompleksów urbanistycznych XVIII-wiecznej Polski. Budynki stanowiły wizytówkę stolicy.
W 1763 roku pałac utracił status rezydencji królewskiej, ale przez cały czas był własnością elektorów saskich. Zmieniło się to w 1804 roku, wtedy Pałac stał się siedzibą Liceum Warszawskiego. Mieściły się w nim mieszkania służbowe, a jedno z nich przez pięć lat zajmował Mikołaj Chopin, który zamieszkał w nim wraz z żoną i dziećmi, w tym synem Fryderykiem Chopinem.
W XIX wieku budynek otrzymał charakterystyczną klasycystyczną kolumnadę, której fragment do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli dawnej Warszawy. To tam, pod sklepieniem, znajduje się Grób Nieznanego Żołnierza.
Pałac Brühla, który znajdował się po sąsiedzku, był początkowo siedzibą Jerzego Ossolińskiego, który pełnił ważne funkcje w państwie (był podskarbim, kanclerzem wielkim koronnym, marszałkiem sejmu i wojewodą sandomierskim). Później budynek stał się siedzibą Ministerstwa Spraw Zagranicznych II Rzeczypospolitej.
Los obu pałaców został przypieczętowany przez Niemców po upadku Powstania Warszawskiego – budynki zostały celowo wysadzone w powietrze.
Teatr Letni w Ogrodzie Saskim
Zostając w okolicy Pałacu Saskiego należy wspomnieć o Teatrze Letnim, który znajdował się w Ogrodzie Saskim. Zanim powstały współczesne sale teatralne, to właśnie tam warszawiacy przychodzili tłumnie zakosztować sztuki. Był to jeden z najpopularniejszych obiektów rozrywkowych na przełomie XIX i XX wieku.
Drewniany budynek powstał w 1870 roku i mógł pomieścić około tysiąca widzów. Jego największym atutem była lokalizacja, ponieważ spektakle odbywały się w otoczeniu zieleni jednego z najpiękniejszych parków miasta. Publiczność chwaliła także doskonałą akustykę oraz dużą scenę, która swoim rozmiarami była zbliżona do tej w Teatrze Wielkim.
W repertuarze początkowo dominowały dramaty, operetki, przedstawienia muzyczne i balet. Teatr był miejscem występów najwybitniejszych aktorów i artystów swojej epoki m.in. Heleny Modrzejewskiej czy Józefa Redo. Później scena Teatru Letniego była miejscem, które prezentowało sztukę lekką – komedie i farsy, które miały bawić widza.
W 1890 roku teatr został przekształcony tak, aby mógł być wykorzystywany przez cały rok. W 1902 roku scena była również miejscem pierwszych projekcji polskich filmów.
Podczas II wojny światowej Teatr stał się składem amunicji, co przypieczętowało jego los. W wyniku trafienia bomby doszło do ogromnej eksplozji, a drewniany budynek zniknął doszczętnie. Dziś jedynie archiwalne fotografie przypominają o miejscu, które przez kilkadziesiąt lat stanowiło jedno z najważniejszych centrów warszawskiej kultury.
Hotel Savoy
Przy ulicy Nowy Świat 58 znajdował się jeden z najbardziej luksusowych hoteli przedwojennej Warszawy, czyli Hotel Savoy. Powstał na początku XX wieku i gwałtownie zdobył opinię miejsca nowoczesnego oraz niezwykle eleganckiego. Należał do jednego z większych obiektów tego typu w Warszawie – do dyspozycji gości było aż 56 pokoi.
Wnętrza hotelu zdobiła sztuka w wykonaniu Emila Lindemana, który przygotował freski oraz Franciszka Białkowskiego, który stworzył witraże.
Hotel oferował udogodnienia, które w tamtych czasach należały do rzadkości. Komfortowo urządzone pokoje, reprezentacyjne sale restauracyjne, windy i lokalizacja sprawiały, iż wielu przyjezdnych decydowało się na pobyt tutaj.
W latach 20. XX wieku w hotelowej restauracji otwarto pierwszy w stolicy dansing, który cieszył się ogromną popularnością. W latach 30. zamieniono go na nocny klub Cordial z muzyką na żywo.
W czasie II wojny światowej losy Savoya, podobnie jak wielu warszawskich budynków, diametralnie się zmieniły. Choć sam budynek nie został zburzony, to w 1944 roku jego wnętrza strawił pożar. Po zakończeniu Powstania Warszawskiego nie zdecydowano się na przywrócenie go do pierwotnej świetności. Zabudowę zrównano z otaczającymi budynkami, a hotel nie wrócił na swoje miejsce.
Pałac Kronenberga
Leopold Kronenberg był jednym z wybitniejszych polskich finansistów i przedsiębiorców. W 1851 roku założył własny dom bankowy, a fortunę zdobył na monopolu tytoniowym. W 1860 roku, siedem lat przed budową Pałacu Kronberga, założył fabrykę tytoniu, w której pracowało aż 700 robotników. A szczyt swojej działalności osiągnął w 1870 roku, kiedy założył Bank Handlowy. Oprócz tego angażował się w rolnictwo, wydawał prasę i inwestował w kolej, przemysł cukrowniczy i branżę górniczo-hutniczą.
Gdy pod koniec XIX wieku Kronenberg postanowił wybudować swoją rezydencję, nie szczędził środków. Dzięki temu, przy placu Małachowskiego, w miejscu gdzie w tej chwili stoi hotel Sofitel, powstał jeden z najbardziej okazałych pałaców Warszawy.
Monumentalny gmach zachwycał bogato zdobionymi rzeźbiarskimi fasadami, marmurowymi schodami, przeszkloną klatką schodową, reprezentacyjnymi salonami oraz jednymi z najpiękniejszych wnętrz w mieście. Był symbolem sukcesu gospodarczego właściciela.
Przez lata w budynku swoje siedziby miało wiele instytucji m.in.: Tymczasowa Rada Stanu, Ministerstwo Spraw Zagranicznych czy Stowarzyszenie Elektryków Polskich. W pałacu mieściły się także: kantor bankierski Kronbergów i biura Kolei Nadwiślańskiej, w którą zainwestował Leopold.
Podczas II wojny światowej pałac został znacząco uszkodzony – najpierw wybuchł pożar, później został zalany wodą, a następnie zbombardowany. Po wojnie rozważano odbudowę pałacu, a na ostateczną decyzję o rozbiórce czekał aż do 1962 roku.
Cyrk braci Staniewskich
Cyrk braci Staniewskich był jednym z najnowocześniejszych obiektów tego typu w Europie i stanowił prawdziwą atrakcję przedwojennej stolicy. Powstał w 1883 roku i składał się z czterech kondygnacji. Był pierwszym budynkiem stałego cyrku w mieście.
Gmach na rogu ulicy Ordynackiej i Okólnik wyróżniała charakterystyczna okrągła forma oraz ogromna kopuła, pod którą mogły odbywać się widowiska niezależnie od pogody. Organizowano tu nie tylko pokazy cyrkowe, ale także walki zapaśnicze i wystawy. Obiekt mógł pomieścić około trzech tysięcy widzów i należał do największych sal widowiskowych Warszawy. Dodatkowym jego atutem była możliwość wypełnienia areny wodą.
Na początku II wojny światowej budynek został częściowo spalony, a podczas Powstania Warszawskiego zbombardowany. Tym samym podzielił los innych przedwojennych perełek Warszawy. w tej chwili w jego miejscu mieści się siedziba Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina.
