Polacy chętnie angażują się w pomoc podczas kryzysów, jednak znacznie rzadziej działają jako wolontariusze w organizacjach pozarządowych. Rząd przygotowuje zmiany w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, które mają ułatwić funkcjonowanie NGO, zwiększyć udział wolontariuszy w projektach publicznych oraz stworzyć warunki do rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Eksperci podkreślają, iż potencjał społecznego zaangażowania w Polsce jest ogromny, ale wymaga lepszej organizacji i wsparcia – informuje Newseria Biznes.
Wolontariat w Polsce najczęściej rozwija się podczas kryzysów
2026 rok został ogłoszony przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych Międzynarodowym Rokiem Wolontariatu na rzecz Zrównoważonego Rozwoju. W Polsce koordynacją obchodów zajmuje się Narodowy Instytut Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (NIW-CRSO).
To symboliczne wyróżnienie ma zwrócić uwagę na znaczenie wolontariatu dla budowania silnego społeczeństwa obywatelskiego. Ostatnie lata pokazały bowiem, iż Polacy potrafią gwałtownie mobilizować się do pomocy, zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych.
Pandemia COVID-19, wybuch wojny w Ukrainie, powódź na południowym zachodzie Polski czy lokalne awarie infrastruktury pokazały, iż tysiące osób spontanicznie angażują się w działania pomocowe.
– To ukłon wobec osób, które poświęcają i oddają za darmo swój czas, wiedzę i doświadczenie na rzecz innych, ale przede wszystkim zwrócenie uwagi na to, jak niezwykle istotny jest wolontariat. Widzieliśmy to w trakcie chociażby ostatnich kryzysów: pandemii, wojny w Ukrainie, ale też lokalnych powodzi czy braków w dostawie prądu. To właśnie wtedy lokalni liderzy angażują się w pomoc innym. Jest to również przypomnienie dla samorządowców, iż obok nich znajduje się ogromny potencjał – ludzie, którzy dobrowolnie i bezpłatnie angażują się na rzecz swoich społeczności – mówi Adriana Porowska, sekretarz stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.
Raport GUS i NIW-CRSO: Polacy częściej wybierają wolontariat nieformalny
Z raportu „Wolontariat i aktywność społeczna w Polsce 2020–2024”, przygotowanego na zlecenie NIW-CRSO na podstawie badań GUS oraz analiz innych instytucji publicznych i ośrodków badawczych, wynika, iż dominującą formą zaangażowania pozostaje wolontariat nieformalny.
Dane GUS pokazują, iż w pierwszym kwartale 2022 roku średnio 28,4 proc. mieszkańców Polski w wieku od 15 do 89 lat przynajmniej raz w miesiącu angażowało się w działalność wolontariacką. Po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny w Ukrainie odsetek ten wzrósł do 37,1 proc., co pokazuje, iż sytuacje kryzysowe znacząco zwiększają gotowość Polaków do pomagania.
Na co dzień zdecydowanie częściej wybierana jest jednak pomoc indywidualna niż działalność prowadzona za pośrednictwem organizacji pozarządowych. Wolontariat nieformalny deklaruje 26,5 proc. badanych, natomiast w organizacjach i instytucjach działa jedynie około 5 proc. społeczeństwa.
Autorzy raportu zwracają uwagę, iż Polska osiąga wyniki wyższe od średniej unijnej w zakresie wolontariatu nieformalnego, jednak pod względem aktywności w organizacjach społecznych pozostaje wyraźnie poniżej średniej państw OECD. Może to świadczyć zarówno o preferowaniu spontanicznych form pomocy, jak i o wciąż niewystarczająco rozwiniętej kulturze wolontariatu organizacyjnego.
Takie dane pokazują, iż potencjał społecznego zaangażowania jest bardzo duży, ale wymaga lepszego wykorzystania przez organizacje pozarządowe i instytucje publiczne.
Zmiany w ustawie o wolontariacie. Rząd chce ułatwić działalność organizacji pozarządowych
Rząd przygotowuje dwie nowelizacje ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Ich celem jest zarówno zwiększenie znaczenia wolontariatu w Polsce, jak i uproszczenie funkcjonowania organizacji pozarządowych realizujących zadania publiczne.
Jedna z nowelizacji została już przyjęta przez parlament i oczekuje na podpis prezydenta. Nowe przepisy mają ograniczyć formalności związane z ubieganiem się o publiczne finansowanie oraz ułatwić organizacjom realizację projektów.
Jedną z najważniejszych zmian będzie możliwość zaliczania pracy wolontariuszy jako wkładu własnego do projektów finansowanych ze środków publicznych. W praktyce oznacza to, iż organizacje pozarządowe nie będą musiały w wielu przypadkach zapewniać wkładu finansowego – wystarczający będzie wkład osobowy, czyli praca wolontariuszy, lub wkład rzeczowy.
Druga nowelizacja przewiduje natomiast wprowadzenie do ustawy jednoznacznej definicji wolontariatu.
– Pracujemy nad kilkoma zmianami ustawowymi, w tym w ustawie o pożytku publicznym. Chcemy wprost pokazać, iż wolontariat to jest darmowa, dobrowolna praca, aby było to w definicji – wskazuje Adriana Porowska..
Równolegle prowadzone są prace nad strategią rozwoju wolontariatu. Jak podkreślają przedstawiciele rządu, aktywność obywatelska ma coraz większe znaczenie dla budowania odporności społecznej i bezpieczeństwa państwa. Osoby angażujące się w działania na rzecz dobra wspólnego wzmacniają lokalne społeczności i zwiększają ich zdolność do reagowania w sytuacjach kryzysowych.
Dlaczego Polacy angażują się w wolontariat? Największą barierą pozostaje brak czasu
Badania pokazują, iż osoby decydujące się na działalność społeczną kierują się przede wszystkim chęcią pomagania innym. Równie ważne są poczucie sensu wykonywanej pracy, osobista satysfakcja oraz możliwość budowania relacji i przynależności do wspólnoty.
Raport NIW-CRSO wskazuje jednak również na bariery ograniczające rozwój wolontariatu. Najczęściej wymieniany jest brak czasu, zwłaszcza przez osoby młode. Respondenci wskazują także na brak zainteresowania, niechęć do systematycznego angażowania się, wcześniejsze negatywne doświadczenia oraz niewystarczającą wiedzę o możliwościach podjęcia działalności społecznej.
Wielu badanych deklaruje również, iż nigdy nie otrzymało propozycji włączenia się w działania wolontariackie. To pokazuje, iż problemem nie zawsze jest brak chęci, ale często brak informacji i odpowiedniej organizacji.
Zdaniem Adriany Porowskiej kluczową rolę w rozwoju wolontariatu powinni odgrywać koordynatorzy.
– Dzisiaj wolontariat z pewnością potrzebuje koordynatorów, czyli osób, które zaangażują się w to, aby przekazać ludziom, jak się mogą angażować. Ci koordynatorzy będą wsparciem dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego działających w poszczególnych tematach – wyjaśnia.
Wolontariusze najczęściej pomagają sąsiadom, seniorom i lokalnym społecznościom
Dane GUS pokazują, iż wolontariat w Polsce ma przede wszystkim lokalny charakter. Najwięcej osób angażuje się w pomoc przyjaciołom, znajomym i sąsiadom. Taką aktywność deklaruje 22 proc. respondentów. Pomoc nieznajomym świadczy 5,8 proc. badanych, natomiast działania na rzecz społeczności lokalnych podejmuje 1,9 proc.
Najczęściej wykonywane są proste prace ułatwiające codzienne funkcjonowanie osób potrzebujących. Wolontariusze robią zakupy, wykupują leki, pomagają w opłacaniu rachunków, sprzątaniu, odśnieżaniu czy utrzymaniu porządku wokół miejsca zamieszkania.
Blisko jedna czwarta wolontariuszy angażuje się również w organizację wydarzeń sportowych, kulturalnych i edukacyjnych. Podobny odsetek pomaga dzieciom, seniorom oraz osobom chorym, świadcząc różnego rodzaju wsparcie opiekuńcze.
Wolontariat wspiera seniorów, młodzież i działania na rzecz środowiska
Wolontariat w Polsce obejmuje wiele różnych obszarów – od pomocy osobom starszym i dzieciom, przez wsparcie osób w kryzysie psychicznym, po działania na rzecz zwierząt i ochrony przyrody. Jak wskazują eksperci, każda forma wolontariatu ma swoją specyfikę i przyciąga osoby zainteresowane konkretnymi tematami.
Szczególnie istotną rolę odgrywa wolontariat skierowany do osób starszych. Jego celem jest nie tylko zapewnienie pomocy w codziennym funkcjonowaniu, ale również przeciwdziałanie samotności oraz aktywizacja seniorów.
– Wolontariat, niezależnie od tego, czy zajmuje się tematyką osób starszych, czy osób młodych, z zaburzeniami psychicznymi, czy zwierzętami, czy przyrodą, ma swoją specyfikę i pewna grupa osób do niego przystępuje. Wolontariat w stosunku do osób starszych to przeciwdziałanie samotności poprzez aktywizację tych osób, aby mogły dalej wykorzystywać swoją wiedzę i doświadczenie na rzecz innych. To niezwykle ważna forma aktywizacji tych ludzi – mówi Adriana Porowska.
Rozwój wolontariatu może stać się jednym z ważnych elementów wzmacniania społeczeństwa obywatelskiego. Zdaniem przedstawicieli administracji publicznej większe wykorzystanie potencjału wolontariuszy pozwoli lepiej reagować zarówno na lokalne problemy, jak i sytuacje kryzysowe.
Źródło: Newseria Biznes.
