BRICS kontra Zachód: potęga gospodarcza i narodziny nowego układu sił

Zdjęcie: brics

Autorka: Veronika Barankevych Wsparcie merytoryczne: prof. Mirosław Sułek, Ernest Szymala

Wstęp

Od zakończenia zimnej wojny globalny układ sił podlega stopniowej, ale trwałej transformacji. Rozpad Związku Radzieckiego i krótkotrwała dominacja Stanów Zjednoczonych stworzyły warunki dla rozwoju systemu o cechach jednobiegunowych, który jednak już na początku XXI wieku zaczął ulegać erozji. Proces ten był w dużej mierze konsekwencją szybkiego wzrostu gospodarczego państw rozwijających się oraz relatywnego spowolnienia dynamiki gospodarek Zachodu. W efekcie coraz wyraźniej zaznacza się przesunięcie globalnej „masy gospodarczej” w kierunku Azji, Bliskiego Wschodu i części Afryki.

Jednym z najbardziej widocznych przejawów tych zmian jest rosnące znaczenie formatu BRICS, który początkowo obejmował Brazylię, Rosję, Indie, Chiny oraz Republikę Południowej Afryki. W 2024 r. blok ten został formalnie rozszerzony o Arabię Saudyjską, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Iran, Egipt oraz Etiopię^[1], co istotnie zwiększyło jego łączny potencjał gospodarczy, demograficzny i surowcowy. Rozszerzenie to nie oznacza jednak automatycznego powstania spójnego aktora politycznego, ale stanowi istotny czynnik zmieniający proporcje globalnego układu sił w wymiarze strukturalnym.

Równolegle Stany Zjednoczone oraz Unia Europejska utrzymują wysoką stabilność instytucjonalną, technologiczną i finansową, jednak ich udział w globalnej potędze gospodarczej ulega stopniowej relatywizacji. Zjawisko to nie wynika z gwałtownego załamania Zachodu, ale z szybszego wzrostu innych ośrodków oraz długofalowych trendów demograficznych, produkcyjnych i rozwojowych. Kryzys finansowy z 2008 r., pandemia COVID-19 oraz zaburzenia w światowych łańcuchach dostaw dodatkowo uwidoczniły te procesy, przyspieszając zmiany strukturalne w gospodarce światowej.

W tym kontekście zasadne jest zastosowanie narzędzi analitycznych umożliwiających ilościową ocenę zmian potęgi państw i bloków państw w długim horyzoncie czasowym. Analiza potęgometryczna, zaproponowana przez Mirosława Sułka, pozwala na syntetyczny pomiar potęgi gospodarczej w relacji do świata jako całości, uwzględniając zarówno skalę zasobów, jak i ich strukturalne uwarunkowania. Jej zastosowanie umożliwia identyfikację trwałych trendów w globalnym układzie sił, wykraczających poza krótkookresowe wahania koniunkturalne.

Metodologia

Prezentowana metodologia zakorzeniona jest w dorobku teorii stosunków międzynarodowych i geopolityki, przy wsparciu cybernetyki i prakseologii.

Model Sułka^[2] umożliwia obliczenie m.in. dwóch kluczowych typów potęgi państwa istotnych dla niniejszego opracowania:

Potęga gospodarcza jest syntetycznym wyrazem zdolności zbiorowego działania danej populacji w określonym czasie i przestrzeni. Jej wartość ustalana jest w relacji do ogólnoświatowego układu sił, co sprawia, iż zmienia się ona w sposób stosunkowo „wolny”. Wynika to z faktu, iż potęga ekonomiczna odzwierciedla równowagę sił, kształtowaną w długim procesie historycznym, co nadaje jej cechę wysokiej inercji. W efekcie nie jest możliwa jej radykalna zmiana w krótkim okresie (wyjątkiem są „trzęsienia” na arenie międzynarodowej, takie jak wojna). Z tego względu potęga gospodarcza jest jednym z najbardziej obiektywnych wskaźników, na które de facto politycy mają ograniczony wpływ w krótkiej perspektywie czasowej. Dzięki tej stabilności możliwe jest relatywnie wiarygodne prognozowanie zmian w międzynarodowym układzie sił choćby na dłuższą metę.

Potęga gospodarcza jest operacjonalizowana poprzez wyniki gospodarowania mierzone produktem krajowym brutto (PKB), uzupełnione o czynniki demograficzne (liczba ludności) i przestrzenne (powierzchnia terytorium).

Potęga wojskowa, będąca drugim kluczowym wyrazem potęgi państwa, jest ściśle związana z potęgą ekonomiczną, którą można uznać za jej fundament. Innymi słowy, potęga wojskowa stanowi zmilitaryzowaną formę potęgi gospodarczej. Ma ona podwójny wymiar zmilitaryzowania: ekonomiczny, wynikający z wydzielenia wydatków wojskowych z PKB, oraz demograficzny, związany z alokacją części populacji do służby wojskowej. Obciążenie wojskowe może być istotne, w czasie pokoju wydatki wojskowe wynoszą zwykle od 1% do 10% PKB, a udział personelu wojskowego w populacji od 0,1% do 1,5%. W okresach zagrożenia wojną, a zwłaszcza w czasie działań wojennych, wskaźniki te ulegają znacznemu wzrostowi.

Potęga wojskowa ma bardziej subiektywny charakter niż potęga ekonomiczna, gdyż jest bezpośrednio zależna od decyzji politycznych. Decyzje te, choć nie są arbitralne, podlegają różnorodnym ograniczeniom, takim jak opinia publiczna, zobowiązania sojusznicze, czy dostępne możliwości produkcyjne.

W związku z tym, iż potęga wojskowa jest częścią potęgi gospodarczej, powinna być znacznie mniejsza niż potęga gospodarcza. Tak w istocie jest. Niemniej w analizie przyjęliśmy konwencję, według której oba rodzaje potęgi odnosimy do świata, tzn., iż zarówno potęga ogólna świata jak i potęga wojskowa świata równa się 1000.

Pod względem potęgi wojskowej można wyróżnić trzy grupy krajów. Pierwsza to kraje które posiadają podobną potęgę gospodarczą i wojskową. Druga to kraje które mają wyraźnie większą potęgę gospodarczą niż wojskową. Trzecia grupa to kraje o znacznie wyższej potędze wojskowej niż gospodarczej – są to kraje silnie zmilitaryzowane

Potęga wojskowa obejmuje czynniki wojskowo-ekonomiczne (wydatki wojskowe będące częścią PKB), demograficzno-wojskowe (liczba żołnierzy służby czynnej) oraz przestrzenne (powierzchnia terytorium).

; ;

Oznaczenia:

P_e – potęga gospodarcza; P_m – potęga militarna; PKB – produkt krajowy brutto;

L – ludność; a – terytorium; WW – wydatki wojskowe; S – liczba żołnierzy w służbie czynnej.

Model ten jest łatwy do zrozumienia i zastosowania, także dla niespecjalistów. Opiera się on na niezbędnej i wystarczającej liczbie czynników stałych w historii, nieodłącznie związanych z istnieniem i funkcjonowaniem grup ludzkich, w tym jednostek politycznych. Za takie czynniki autor modelu uznał: ludzi działających w określonej przestrzeni i w określonym czasie, reprezentujących określone umiejętności organizacyjno-produkcyjne czy też zdolność do działań zbiorowych, a więc do społecznego przetwarzania materii, energii i informacji. W związku z tym, iż ludzie działają mają określone wyniki. Z punktu widzenia jednostki politycznej za dobry syntetyczny wynik można uznać PKB (Produkt Krajowy Brutto). Można rozważać inne możliwe miary, jak np. PNB (Produkt Narodowy Brutto), ale to nie ma istotnego znaczenia na tym etapie rozważań. Nie można wykluczyć tego, iż w przyszłości pojawi się lepszy wskaźnik, bardziej dostosowany do pomiaru efektów działania ludzi. Zatem zmienne, które będziemy brać pod uwagę to: ludzie, przestrzeń, czas oraz wyniki działań zbiorowych ludzi. Dane statystyczne wykorzystane w Raporcie pochodzą z kilku źródeł, których liczbę starano się ograniczyć do niezbędnego minimum. Dane dotyczące liczby ludności, wielkości PKB wg kursu wymiany walut oraz powierzchni terytorium państw w pierwszej kolejności pochodzą z bazy danych Banku Światowego (BŚ). Dane dotyczące liczby żołnierzy w służbie czynnej oraz wydatków wojskowych w dolarach amerykańskich wzięto z roczników „The Military Balance” publikowanych przez londyński Międzynarodowy Instytut Studiów Strategicznych (IISS). Brakujące dane z ww. źródeł były uzupełniane danymi z następujących źródeł wg hierarchii: Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW), Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem (SIPRI) oraz amerykańska Centralna Agencja Wywiadowcza (CIA).

Zmiany potęgi gospodarczej w układzie globalnym

Wykres 1. Potęga gospodarcza BRICS, BRICS-rozszerzonego, Stanów Zjednoczonych, Unii Europejskiej (Świat=1000)

Źródło: opracowanie własne

Wykres 1 unaocznia coś, czego same liczby nie pokazują tak wyraźnie: Stany Zjednoczone utrzymują potęgę na niemal płaskim poziomie około 150-157 mM od dwóch dekad. Unia Europejska także od lat oscyluje wokół 119 mM, bez widocznej tendencji wzrostowej. Tymczasem BRICS wznosi się w górę niemal geometrycznie. To już nie jest korekta proporcji – to zmiana struktury świata. O ile w latach 90. Zachód był gospodarczo centrum globalnego systemu, o tyle dziś dominuje już nie dynamiką, ale przewagami instytucjonalnymi i technologicznymi. Stany Zjednoczone pozostają stabilne, ale ich wzrost jest płaski, a pozycję utrzymują nie dzięki skali gospodarki, ale dzięki sile instytucji, technologii, innowacji i roli dolara.

W 2023 roku BRICS posiadał 269,485 mM, już wtedy wyprzedzając zarówno USA, jak i UE. Przełom nastąpił jednak w 2024 roku, gdy do bloku dołączyły Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Egipt, Etiopia i Iran. W wyniku tego rozszerzenia BRICS wzrósł do 298,744 mM, a w wariancie rozszerzonym, obejmującym państwa, które zgłosiły chęć akcesji aż do 330,013 mM. To największy skok gospodarczy jakiegokolwiek bloku w XXI wieku.

Spadek potęgi gospodarczej Unii Europejskiej jest szczególnie widoczny, gdy spojrzymy na państwa, które przez lata stanowiły o jej sile. To właśnie największe i historycznie najsilniejsze gospodarki ponoszą dziś największe straty. Dane pokazują, iż wśród „przegranych” są przede wszystkim Niemcy, Francja i Włochy – trzy kraje, które przez dekady decydowały o ekonomicznym kształcie Europy. Niemcy straciły aż -17,20 mM, co czyni ten spadek największym w całej UE, a Włochy i Francja obniżyły swoją potęgę odpowiednio o -13,40 mM i -11,98 mM. choćby średnie, stabilne gospodarki, takie jak Finlandia czy Austria, zanotowały wyraźne spadki, odpowiednio -0,98 mM i -1,41 mM. Na tej liście znajduje się również Grecja, której spadek wpisuje się w długotrwałe skutki kryzysu zadłużeniowego.

Na tym tle BRICS wyrasta na największy blok gospodarczy świata pod względem potęgi gospodarczej liczonej metodą Sułka. Jednocześnie warto pamiętać, iż choć masa BRICS rośnie szybciej niż Zachodu, blok ten pozostaje politycznie niespójny. To koalicja państw o często sprzecznych interesach, bez wspólnego centrum decyzyjnego i bez instytucji, które mogłyby mobilizować jego potencjał jako jednej siły. Innymi słowy, BRICS ma potęgę gospodarczą, ale nie ma jeszcze zdolności jej jednolitego wykorzystania.

Podsumowanie

Wszystkie te procesy układają się w większy obraz: świat wyraźnie przechodzi w kierunku ładu wielobiegunowego. Dominacja Zachodu nie znika dlatego, iż USA lub UE gwałtownie słabną, ale dlatego, iż inni rosną szybciej. Proporcje zmieniają się nie na skutek kryzysów, ale strukturalnych trendów. BRICS zyskuje masę dzięki demografii, zasobom i wzrostowi rynków wschodzących. Europa traci udział z powodu spowolnienia i starzenia się populacji. Stany Zjednoczone pozostają stabilne, ale przestają być centrum gospodarczej masy świata.

Jeżeli obecna dynamika się utrzyma, globalna równowaga przyjmie kształt trzech ośrodków siły: USA jako państwa technologiczno-instytucjonalnego, UE jako największego zintegrowanego rynku i BRICS jako bloku o największej masie gospodarczej. Świat gospodarczo zacznie przypominać układ bardziej wyrównany niż kiedykolwiek od końca zimnej wojny. BRICS stanie się największym pod względem potęgi gospodarczej aktorem, podczas gdy USA i UE będą utrzymywać swoją pozycję nie dzięki skali, ale dzięki przewagom strukturalnym. Dane z lat 1992-2024 wskazują, iż jest to proces długotrwały, a nie epizod – i iż globalny układ sił wszedł w nową fazę równowagi.

^[1] Wikipedia. (2024). Member states of BRICS. https://en.wikipedia.org/wiki/Member_states_of_BRICS

^[2] Sułek, M., & Szymala, E. (2024). Potęga państw 2025: Rankingi potęgometryczne. Instytut Nowej Europy.