Z Tomaszem Grzybem rozmawiamy o eksperymencie Stanley’a Milgrama, posłuszeństwie wobec autorytetów oraz o tym czy jesteśmy zdolni zrobić coś wbrew sobie, gdy ktoś nam to nakaże.
Tomasz Grzyb
Rozwiń biogramPsycholog społeczny, prof. Uniwersytetu SWPS. W swojej pracy naukowej zajmuje się różnymi formami wpływu społecznego ze szczególnym uwzględnieniem posłuszeństwa (i – co czasem zdecydowanie ważniejsze – nieposłuszeństwa). Redaktor naczelny „Polish Psychological Bulletin”, były prezes Polskiego Stowarzyszenia Psychologii Społecznej. Autor i współautor książek, m.in. „Posłuszni do bólu”, „Sto technik wpływu społecznego” i „Psychologia Społeczna”.
(Wywiad jest zredagowaną i uzupełnioną wersją podcastu Czy masz świadomość? pt. „Eksperyment Milgrama podważony? Czy jesteś posłuszny?”.)
Rafał Górski: Czy to prawda, iż choćby dobrzy ludzie potrafią krzywdzić innych, gdy nakaże im to autorytet?
Tomasz Grzyb: Oczywiście, iż tak.
Wszyscy potrafimy krzywdzić innych, choć niechętnie się do tego przyznajemy.
Jednym z bardzo ważnych momentów w moim życiu były rozmowy z ludźmi skazanymi za najcięższe przestępstwa – za przekroczenia nie tylko moralnych, ale także prawnych reguł, którymi rządzi się społeczeństwo. Kiedy rozmawiałem z nimi, to oni nieodmiennie mieli o sobie przekonanie, iż tak naprawdę są dobrymi ludźmi.
I my wszyscy mamy takie przekonanie, iż na poziomie moralnym jesteśmy osobami adekwatnie funkcjonującymi, nie mamy też wątpliwości co do tego, iż jesteśmy dobrzy i robimy rzeczy, których się możemy po sobie spodziewać. Problem zaczyna się wtedy, kiedy ktoś chce to sprawdzić i właśnie takie badania wykonał Stanley Milgram.
Dziś budzą one sporo kontrowersji.
Współczesna psychologia społeczna pełna jest takich prądów, które mają obalać przyjęte wcześniej przekonania. I to jest, co do zasady, dobre. Pojawiają się takie artykuły, które kwestionują wyniki eksperymentów. Tak jest również z badaniami Stanley’a Milgrama. Nauka powinna przyglądać się wcześniej wykonanym badaniom, weryfikować je i kwestionować to, co wcześniej zostało przyjęte za pewnik.
Problem w tym, iż czasami mamy skłonność do całkowitego negowania tego, co wydarzyło się wcześniej.
Powinniśmy krytycznie patrzeć na wyniki badań, zastanawiać się czy ktoś nie popełnił błędu, czy nie nadinterpretował wyników, jednak totalne ich wyrzucanie, tylko dlatego, iż są niezgodne ze współczesnymi standardami dotyczącymi prowadzenia badań, moim zdaniem nie ma większego sensu.
Badania Stanley’a Milgrama rzeczywiście bywają krytykowane i choćby ja mam mu wiele do zarzucenia, zwłaszcza z perspektywy etycznej. Jednak potępianie go i mówienie, iż te badania nic nam nie mówią, iż powinniśmy je wyrzucić z historii psychologii jest po prostu wierutną bzdurą.
A jakie trzy najważniejsze lekcje wynikają dla nas z eksperymentu Milgrama?
Te badania pokazują nam ogromną prawdę o człowieku.
My, ludzie, chcielibyśmy myśleć, iż są wśród nas tacy, którzy są zdolni do okrucieństwa i tacy, którzy są do tego niezdolni. Oczywiście my zaliczamy się do tej drugiej kategorii.
W istocie to jak się konkretnie zachowamy, tylko w części jest związane z tym, jacy wewnętrznie jesteśmy, jaki mamy system przekonań i wartości. W dużej mierze nasze zachowania są oparte o sytuację zewnętrzną.
To trochę tak, jakbyśmy próbowali odpowiedzieć na pytanie, co wpływa na pole prostokąta. Wszyscy wiemy, iż pole prostokąta liczy się, mnożąc przez siebie długość boku A i długość boku B. Możemy się zastanawiać, w jakim stopniu jego pole jest zależne od boku A, a w jakim od boku B. Podobnie jest z pytaniem o nasze zachowanie – to co zrobimy motywowane jest zarówno naszymi wewnętrznymi przekonaniami, jak i sytuacją, w której się znaleźliśmy.
Więc pierwszy wniosek, który płynie z tego eksperymentu jest taki: nie bądź pewny, iż wiesz, jak się zachowasz w każdej sytuacji.
A czy przychodzi panu do głowy jakiś przykład z własnego doświadczenia, który potwierdzałby ten pierwszy wniosek?
Oczywiście, iż tak.
Przypominam sobie panią, która bardzo dużo opowiadała o empatii. Mówiła o tym, iż jest osobą niezwykle empatyczną i bardzo źle reaguje na wszystkie sytuacje, w których krzywdzone są jakieś osoby lub zwierzęta.
A później weszła do naszego laboratorium i bez większego kłopotu dziesięciokrotnie poraziła prądem człowieka, który był po drugiej stronie.
Zrobiła to, pomimo iż okropnie krzyczał i widać było, iż ewidentnie sprawiała mu ból. choćby zapytaliśmy ją na końcu czy sądzi, iż tego pana to boli, wtedy odpowiedziała, iż tak. Ale to nie zmieniło jej myślenia o sobie. Ciągle mówiła, iż jest empatyczna i nie znosi, gdy komuś robi się krzywdę.
My, ludzie jesteśmy mistrzami w racjonalizowaniu i zrobimy wiele, żeby móc dobrze o sobie myśleć.
Piszemy o Ludziach, a nie o władzy
Pokazujemy prawdę o przyczynach, nie o skutkach. Jesteśmy Twoim głosem. Wspieraj niezależność!
Przekaż darowiznę i stań się naszym współwydawcą
No dobrze, a drugi wniosek?
Drugą lekcję można by sprowadzić adekwatnie do jednego słowa – uważaj. Ponieważ rzeczywistość dookoła ciebie może się dynamicznie zmieniać, może też wymagać powtórnego przeanalizowania sytuacji.
Pomyślmy o ludziach, którzy biorą udział w badaniu, które miało być w pewnym sensie powtórzeniem eksperymentu Milgrama. .
To są ludzie przekonani, iż pomagają nauce, iż przychodzą do Instytutu Psychologii i będą poddawani badaniom, które mają pomóc w zrozumieniu natury ludzkiej.
I oczywiście to jest prawda, ale w trakcie tej procedury okazuje się, iż wymaga się od nich rzeczy, które są przekroczeniem norm moralnych. Są to rzeczy, które mają na celu – obiektywnie patrząc – skrzywdzenie kogoś, bo chodzi o porażenie prądem drugiego człowieka.
Wyobraźmy sobie, iż młoda dziewczyna umawia się na randkę. Idzie z mężczyzną na lody, następnie on proponuje kolację, ona się zgadza.
Po kolacji zaprasza do siebie do domu. Na razie sytuacja wygląda niewinnie, miła rozmowa, potem kolacja, ale w domu sytuacja się zmienia. Mężczyzna domaga się zbliżenia. I nasuwa się pytanie: czy sytuacja, w której znalazła się dziewczyna, jest ciągle tą samą sytuacją? Czy musi dalej się na nią zgadzać, czy może powiedzieć „stop”?
A zatem drugi wniosek, który płynie z tych badań, jest związany z potrzebą monitorowania zmieniającej się rzeczywistości.
No i trzeci wniosek.
Myślę, iż trzecim wnioskiem jest niespójność pomiędzy naszym wyobrażeniem o sobie, a naszym rzeczywistym zachowaniem.
Chcielibyśmy być przewidywalni i działać zgodnie ze swoimi przekonaniami, a jednak okazuje się, iż tak kilka potrzeba, abyśmy postępowali inaczej.
Pierwszą rzeczą, jakiej uczę studentów psychologii, jest zdanie mówiące, iż człowiek nie jest istotą racjonalną, ale racjonalizującą.
Rzadko podejmujemy decyzje w oparciu o racjonalne przesłanki. Ale wstecznie – po fakcie – jesteśmy w stanie doskonale wyjaśnić sobie samym i otoczeniu, iż nasze zachowanie miało sens, bo było motywowane sytuacją, w której się znaleźliśmy i nie ponosimy za to żadnej odpowiedzialności.
To niezwykle ważna lekcja pokazująca, iż mamy tendencję do myślenia o sobie jak o trybikach w większym mechanizmie, które nie ponoszą odpowiedzialności za to, co się dzieje.
Jan Szmyd: Zagrożone człowieczeństwo
Przypomina mi się Zygmunt Bauman i jego książka „Nowoczesność i Zagłada”, w której opisywał, jak było możliwe to, iż zwykły obywatel brał udział w procesie kierowania ludzi do komór gazowych i wcale nie czuł odpowiedzialności za to, iż jest częścią tego bestialskiego działania.
Takim fundamentalnym twierdzeniem, zapamiętywanym przez osoby, które zapoznały się z fragmentami procesu Adolfa Eichmanna, jest sformułowanie, iż on „tylko wykonywał rozkazy”.
I w naszym badaniu, które prowadziliśmy wraz z profesorem Dariuszem Dolińskim, taki argument pojawiał się niesłychanie często.
Kiedy rozmawialiśmy z uczestnikami naszego badania i zadawaliśmy im pytanie, dlaczego wykonywali te polecania, mimo cierpienia osoby po drugiej stronie, odpowiadali, iż czuli się z tym źle, ale ktoś im przecież kazał to zrobić.
Zygmunt Bauman: Nowoczesność i Zagłada
Często choćby nie rozumieli, skąd te pytania, skoro eksperymentatorzy – czyli my sami – kazaliśmy im to robić. Próbowaliśmy wtedy tłumaczyć, iż w życiu tak się zdarza, iż ktoś nam coś każe, ale to wcale nie oznacza, iż to jest dobre i iż powinniśmy to zrobić. To, iż ktoś jest autorytetem, wcale nie oznacza, iż wszystkie jego polecenia powinny być spełnione.
Wyjaśniając, prosiliśmy ich, aby wyobrazili sobie, iż profesor psychologii zwariował i zaczyna robić badania, które są sprzeczne zarówno z kodeksem etycznym jak i prawem.
Jednak to nie był argument, który ich przekonywał. Mówili, iż przecież są w murach uczelni, gdzie tworzy się nauka, więc nie czują się odpowiedzialni za swoje działania.
Wśród badanych byli też tacy, którzy tą odpowiedzialność rozumieli. W rozmowach po eksperymencie mówili, iż dopiero teraz zobaczyli, do czego są zdolni. Uświadomili sobie, iż są gotowi do wykonywania poleceń, których nie chcą, choćby wtedy, gdy wiedzą, iż one są obiektywnie złe.
W książce „Posłuszni do bólu” pytają panowie: „Jak sądzisz, gdybyś Ty sam brał udział w takim eksperymencie, to jakim maksymalnie napięciem poraziłbyś ucznia. A jak zachowałby się – Twoim zdaniem – przeciętny Polak?” Skąd pomysł na powtórzenie eksperymentu po 50 latach?
Eksperyment Milgrama jest absolutnie fascynujący, ale rzeczywiście w takiej formie, w której przeprowadził go Stanley Milgram, nie wolno już go wykonywać.
Stanley Milgram zastosował bardzo długą procedurę, w której ludzie słyszeli krzyki dobiegające z pomieszczenia obok, a choćby błagania o wypuszczenie. Później pojawiały także się głuche uderzenia sugerujące, iż człowiek po drugiej stronie być może już zemdlał albo choćby zmarł. Pomimo tego eksperymentator nalegał, żeby ciągle używać aparatu do rażenia prądem i to możliwie martwe już ciało dalej krzywdzić.
Jest absolutnie oczywiste, iż we współczesnych warunkach etycznych nie powinniśmy takich eksperymentów robić.
Jednak w 2009 roku amerykański psycholog Jerry Burger bardzo dokładnie przeanalizował raz jeszcze wyniki Stanleya Milgrama i stworzył procedurę Obedience Lite, czyli złagodzoną wersję tego eksperymentu. Skraca ona mocno czas, w którym ludzie są eksponowani na negatywne bodźce oraz nie doprowadza do sytuacji, w której człowiek ma poczucie, iż być może zabija drugiego człowieka. Ta procedura została zaakceptowana przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne, dzięki czemu wiele komisji etycznych na świecie ją zaaprobowało.
I to otworzyło pewną furtkę, żeby przeanalizować kolejne zmienne, których Stanley Milgram nie zbadał w swoim eksperymencie. Stąd właśnie pomysł na powtórzenie badań.
Myśleliśmy, iż jednym z czynników, który zmniejszyłby posłuszeństwo wobec autorytetu, jest ryzyko odwetu. Informowaliśmy więc uczestników badania, iż najpierw oni będą naciskać guziki – rażąc kogoś prądem, a następnie te role się odwrócą.
Jednak okazało się, iż to nic nie zmieniało, ludzie dalej byli zdolni do tych działań.
Przyglądaliśmy się też, jak na eksperyment wpływają pieniądze. Zarówno Milgram jak i my płaciliśmy za udział w eksperymencie, więc ludzie, którzy przychodzili na badania, otrzymywali drobne honorarium. Na początku naszych badań było to 50 zł, pod koniec – 100 zł.
Gdy niewolnicy pilnują swojego więzienia. Janusz Zajdel i świat, który przewidział Piotr Gociek, Rafał Górski
Samo przyjęcie honorarium jest przyjęciem pewnej obligacji. Uważaliśmy, iż ktoś, kto otrzymuje pieniądze, czuje zobowiązany do tego, żeby wykonać pracę, za którą wziął pieniądze. Pomyśleliśmy zatem, iż być może powinniśmy przesunąć moment płacenia i przygotowaliśmy taki wariant, w którym ludziom płaciliśmy po 5 zł za każdy naciśnięty przycisk. Myśleliśmy, iż ludzie zakończą go, gdy tylko zwrócą im się koszty dojazdu na badanie, ale okazało się, iż to też nic nie zmienia.
Kolejną zmienną, jaką badaliśmy, była empatia – rozumiana jako zdolność do wczucia się w położenie drugiego człowieka.
Nikt wcześniej nie wpadł na to, iż empatia może różnicować te zachowania, więc my testowaliśmy to jako pierwsi, ale także okazało się, iż to kilka zmienia.
Stąd właśnie tytuł naszej książki „Posłuszni do bólu”, bo ogromna część tych badań, które przeprowadziliśmy, pokazywała, iż adekwatnie ludzie zawsze są posłuszni.
Odkąd pierwszy raz przeczytałem książkę „Ludobójstwo niepotępione” autorstwa Lucyny Kulińskiej i Czesława Partacza, zadaję sobie pytanie: co się stało, iż w tak makabryczny sposób jeden człowiek zabija drugiego.
Chodzi w szczególności o 136 sposobów mordowania ludzi na Wołyniu. Co, pana zdaniem, może powodować taki poziom bestialstwa i skutkować tak okrutnymi działaniami?
Mieliśmy Katyń i mieliśmy Wołyń, a także Jedwabne, Szczuczyn, Radziłów.
Tego rodzaju rzeczy dzieją się najczęściej w czasie, w którym zasady moralne są zawieszone, a więc podczas wojny. Wydaje mi się, iż ci ludzie mieli poczucie, iż robią dobrze, bo przecież mordują wroga albo mszczą się za dawne krzywdy.
Rozumiem, iż na wojnie można zabić, ale tutaj się pojawiają tak wysublimowane sposoby mordowania, iż zastanawiam się, co się tam zadziało.
Zadziałało się coś, co w psychologii się nazywa zaangażowanie i konsekwencja.
Jeżeli najpierw zabijasz po prostu nożem, to po jakimś czasie może być normalne dla ciebie wzięcie do ręki tasaka albo piły. o ile zabijasz, podcinając gardło, to po jakimś czasie być może naturalne będzie dla ciebie przycięcie powłok brzusznych albo innych fragmentów ciała.
Chodzi o to, żebyśmy zdawali sobie sprawę z tego, iż ludzie są w stanie się w tym złu rozsmakować.
Kilkanaście lat temu artystyczny duet Grupa Sędzia Główny z Zielonej Góry, postanowił zorganizować performance w TVP Kultura. Występ polegał na tym, iż dwie młode artystki stanęły przed kamerą i oddały widzom kontrolę nad tym, co będzie się działo dalej. Na dole ekranu pojawił się numer telefonu, pod który można było dzwonić i oczekiwać od nich konkretnych zachowań.
Ze względu na tematykę tego kanału można było się spodziewać zapytań związanych z kulturą, jednak po pewnym czasie zadzwonił mężczyzna i kazał im się rozebrać, one to zrobiły.
Bardzo gwałtownie więc okazało się, iż oddanie komuś kontroli nad drugim człowiekiem momentalnie doprowadziło do przekraczania kolejnych granic. To bardzo wyraźnie pokazywało, do czego jesteśmy zdolni.
Na otuchę powiem, iż po tym zajściu zadzwonił drugi mężczyzna, który powiedział, iż ma taką prośbę, żeby się panie już ubrały. I to było coś ożywczego, bo pokazywało, iż jednak są ludzie, którzy w takiej sytuacji chcą zaprotestować i się przeciwstawić.
Bardzo wygodne jest dla nas stwierdzenie, iż do niektórych rzeczy są zdolni tylko pewni ludzie. Mówimy, iż sami nigdy byśmy czegoś nie zrobili, ale lepiej jest myśleć, iż są sytuacje, w których zachowalibyśmy się zupełnie inaczej, niż nam się wydaje.
Marek Edelman mawiał, iż jeżeli chodzi o kondycję ludzką, to wystarczy mu przekonanie, iż każdy człowiek to jest bestia, tylko mu trzeba dać okazję.
Ja nie oceniam ludzkiej kondycji aż tak negatywnie. Myślę, iż w każdej sytuacji może znaleźć się ktoś, kto jednak zachowa się porządnie.
„Umyka oficjalnym statystykom”. Raport o przemocy domowej w Polsce i jej kosztach Marek Gerasimiuk
Jak możemy przeczytać w Rzeczpospolitej: „Przez ponad 60 lat eksperyment Milgrama uchodził za dowód, iż zwykli ludzie potrafią krzywdzić innych, gdy każe im to autorytet. Nowa analiza oryginalnych nagrań z Yale podważa najważniejszy wniosek słynnego amerykańskiego psychologa”.
Te analizy sugerują, iż uczestnicy eksperymentu mogli nie tyle ślepo słuchać autorytetu, ale wręcz wierzyć, iż działają dla dobra nauki. Czy to może podważać to wszystko, co Milgram ogłosił światu?
Ja również uważam, iż Milgram popełnił kilka błędów.
Takim fundamentalnym błędem było to, iż w jednym z wariantów eksperymentu zapraszał ludzi ze sobą związanych – byli to krewni czy małżeństwa – i sadzał ich po obu stronach barykady. Dochodziło do sytuacji, w której mąż miałby razić prądem żonę, dopiero na końcu wszyscy dowiadywali się, iż to było inscenizowane. Mimo to wiedzieli także, iż byli w stanie się wzajemnie skrzywdzić.
Podczas przeprowadzania eksperymentów najważniejsza jest poufność. Tutaj ta zasada nie została zachowana.
Drugą dyskusyjną sprawą jest kwestia okłamywania ludzi przez Milgrama. Podczas eksperymentu ludzie byli przekonani, iż rzeczywiście zabili drugiego człowieka i w takim przekonaniu żyli później choćby przez rok. To jest rzecz, która nigdy nie powinna się wydarzyć.
Często dowodem na niewiarygodność wyników jego eksperymentu są rozmowy z ludźmi, którzy brali udział w badaniu realizowanym wiele lat temu. Z perspektywy badanego to może być bardzo wygodne. Można wtedy powiedzieć, iż wiedzieli o tym, iż to było ustawione, a gdy naciskali guziki to mieli świadomość, iż nikomu nie stanie się krzywda.
Jednak po 20 latach trudno dokładnie przypomnieć sobie, jak to było. Dzięki temu łatwiej zrzucić z siebie odpowiedzialność. Dlatego często takie rozmowy po latach nie dają realnego obrazu sytuacji.
W latach 70., kiedy Milgram opublikował wyniki swoich badań, Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne postanowiło go wykluczyć ze swoich szeregów, uznając, iż sprzeniewierzył się etyce naukowca.
Żeby to zrobić potrzebowali zeznań ludzi, którzy brali udział w badaniu. Jednak żadna z osób biorących udział w eksperymencie nie złożyła zeznań obciążających. Osoby te nie uznawały się za poszkodowanych, choćby sądziły, iż dzięki badaniu czegoś się o sobie dowiedziały.
Warto unikać oceniania przeszłości z perspektywy dzisiejszych standardów. Stanley Miligram nie miał tej wiedzy, którą posiadamy dzisiaj, a standardy badań znacząco się zmieniły od tego czasu.
Dzisiaj autorytety mają coraz rzadziej biały fartuch. Coraz częściej tę rolę pełni nowoczesna technologia, maszyny AI, czaty, ale także influencerzy. choćby w pracy każdy z nas spotyka się z autorytetem przełożonego. Czy te wszystkie mechanizmy opisane przez Milgrama i przez panów w książce „Posłuszni do bólu” działają w tych przypadkach?
Biały fartuch faktycznie jest elementem, który może wpływać na zachowanie ludzi. Dzisiaj jednak w badaniach psychologicznych się go nie stosuje.
Są opracowania, na przykład Roberta Cialdiniego, pokazujące reguły wpływu społecznego na ludzi. Opisywane przez niego przykłady także doskonale sprawdzają się w odniesieniu do sieci.
Jedną z takich najbardziej skutecznych i zbadanych zasad wpływu społecznego jest reguła społecznego dowodu słuszności. Mówi ona, iż jeżeli wiele osób zachowuje się w określony sposób, a ty nie wiesz w jaki sposób się zachować, to najprawdopodobniej będziesz kopiował zachowania innych ludzi.
I właśnie olbrzymia część decyzji, które podejmujemy, także w sieci, jest oparta o tego rodzaju reguły – wybieramy rzeczy kierując się ich popularnością i ufając opinii innych.
Dzisiaj, aby być autorytetem w sieci, trzeba mieć odpowiednią liczbę polubień, obserwujących, aktywnych użytkowników pod treściami. Jednak te autorytety mogą być zbudowane w oparciu o kompletnie fikcyjne przesłanki, bo znacząca część obserwujących to boty sterowane przez AI, a polubienia, które ktoś otrzymuje, mogły zostać kupione. Dlatego sytuacja w przestrzeni internetowej staje się bardziej skomplikowana.
Mamy też coraz częściej do czynienia z dezinformacją. Nie ma ona na celu zbudowania czyjegoś autorytetu, tylko właśnie zniszczenie wszystkich już nam znanych, abyśmy przestali im ufać. Tego rodzaju zjawiska w sieci często są wykorzystywane przez ludzi, którzy obiektywnie rzecz ujmując są nam wrodzy.
Jak pisze w swojej książce Philip G. Zimbardo: „W ostatecznym rozrachunku, gdy większość ulega, a jedynie niewielu stawia opór, właśnie za stawianie oporu potężnym siłom skłaniającym ku uległości, konformizmowi i posłuszeństwu, buntownicy mogą być uznani za bohaterów, czyli za osoby wyjątkowe, wyróżniające się spośród nas, zwykłych śmiertelników, dzięki swoim śmiałym czynom i życiowym poświęceniom”.
W jaki sposób możemy budować odwagę sprzeciwu wobec autorytetów?
Zimbardo był krytykowany za swoje słynne badanie więzienne, ale zawsze powtarzał, iż najważniejsze jest to, żeby psychologia była blisko życia, to znaczy, aby badała rzeczy, które mogą być użyteczne na co dzień.
Stworzył Heroic Imagination Project czyli projekt, w którym młodzi ludzie, mieli dowiadywać się o różnego rodzaju fenomenach psychologii społecznej, doświadczając ich na własnej skorze.
Miało to na celu lepsze przyswajanie informacji, ale dawanie możliwości realnego doświadczania różnych sytuacji społecznych. Na przykładzie eksperymentu Milgrama, miało pokazać możliwość sprzeciwu i być osobistym doświadczeniem tego, iż można powiedzieć „nie” i sprawdzić co się wtedy wydarzy.
Kiedy rozmawialiśmy z ludźmi, którzy w naszym eksperymencie odmawiali naciskania kolejnych przycisków, to okazywało się, iż oni mieli pewną cechę wspólną – w przeszłości już się sprzeciwili.
Jednym z nich był pewien około 65-letni pan, który odmówił naciskania przycisków. Okazało się potem, iż był członkiem pierwszej Solidarności, a w latach 80. UB próbowała go zmusić, żeby donosił na kolegów. Mówił, iż wtedy się nie ugiął i teraz również tego nie zrobi.
Problem polega na tym, iż boimy się odmówić, a konsekwencje płynące z odmowy są często tylko w naszej głowie.
Dlatego myślę, iż w sobie i naszych dzieciach powinniśmy pielęgnować pochwałę bycia nieposłusznym. Wiem, iż to jest trudne, zwłaszcza dla mnie jako dla rodzica.
Jednak ta pochwała bycia nieposłusznym, w moim odczuciu, jest niesłychanie istotna, szczególnie gdy popatrzymy na polski system edukacji, który premiuje konformizm i posłuszeństwo. o ile chcesz dobrze napisać test, to się musisz wstrzelić w klucz odpowiedzi. Dlatego ważne jest to, aby wspierać sensowne nieposłuszeństwo.
Powinniśmy pokazywać, iż w pewnych sytuacjach trzeba słuchać, ale należy w tym wszystkim zachowywać swój własny rozsądek i samodzielnie podejmować decyzje, bo ostatecznie to my jesteśmy odpowiedzialni za swoje życie i czyny.
A jakiego ważnego pytania nikt panu jeszcze nie zadał w tematach, o których rozmawiamy i jaka jest na to pytanie odpowiedź?
Jest pytanie, które zadał mi tylko jeden człowiek. Dla mnie ważne i zaskakujące.
Był to pewien niemiecki dziennikarz, który zapytał: „A jak ty się w tym wszystkim czułeś? Jak się czułeś, widząc cierpienie ludzi, którzy przyszli i zaufali, wzięli udział w eksperymencie w Instytucie Psychologii?”
I wtedy powiedziałem, iż to było bardzo trudne doświadczenie.
A on odpowiedział: „To znaczy, iż ty także znalazłeś się w takim eksperymencie. Sam na siebie zastawiłeś pułapkę”.
Trudność polega na tym, iż z każdym kolejnym badanym zdajesz sobie sprawę z tego, iż robisz coś obiektywnie złego, choćby jeżeli masz głębokie przekonanie, iż w dobrej sprawie.
Dziękuję za rozmowę.











