Nazwisko Banaś ma pochodzenie odimienne. W historii Gdowa i okolic przewija się dość często. Powstało w drodze skrócenia chrześcijańskiego imienia Benedykt (w dawnej Małopolsce i lokalnych gwarach wymawianego często jako Banadykt). Do skróconej formy Ban- dodano staropolski przyrostek -aś, tworząc w ten sposób formę spieszczoną lub patronimiczną (oznaczającą pierwotnie „syna Benedykta/Banadykta”).
Druga, rzadziej przytaczana przez badaczy teoria, wiąże to nazwisko z dawnym słowem bania. W Małopolsce oznaczało ono kopalnię lub piec hutniczy (bliskość kopalni soli w Wieliczce i Bochni mogła mieć na to wpływ).
Lokalne księgi metrykalne i historyczne spisy z regionu gminy Gdów pokazują, iż od wieków najczęściej występują tu typowe nazwiska rodowe wywodzące się z dawnej Małopolski i powiatu wielickiego.
Rodzime i historyczne nazwiska z terenu Gdowa i okolic:
- Banaś
- Bzdyl
- Dymiołek
- Linczowski
- Smęda
Oczywiście, są też inne powszechne nazwiska w regionie: ogólnopolskie i małopolskie hity, takie jak Nowak, Wójcik czy Kowalski, które ze względu na dużą liczebność ludności pojawiają się w każdym sołectwie gminy – od Bilczyc po Pierzchów.
Ród Banaś w Gdowie oraz okolicznych sołectwach (m.in. w Bilczycach i na Grzybowej) to rdzenny ród chłopski i zagrodniczy o kilkusetletniej tradycji. Pojawienie się i zakorzenienie tego nazwiska w regionie wynika z naturalnych procesów językowych oraz historycznego charakteru gospodarczego dawnej ziemi krakowskiej
Przodkowie gdowskich Banasiów byli w zdecydowanej większości rodzimą ludnością rolniczą i kmiecą. Nie był to ród przybyszów z dalekich państw czy innych zaborów.
Gmina Gdów i dolina Raby to tereny intensywnego osadnictwa od XIII wieku. Gdy w XVI-XVII wieku zaczęły kształtować się stałe nazwiska dziedziczne dla warstw chłopskich, rodziny zamieszkujące te tereny przyjmowały nazwiska od imion ojców (protoplastów rodu).
Zapiski z ksiąg metrykalnych parafii Narodzenia NMP w Gdowie (której najstarsze ocalałe rejestry chrztów i ślubów sięgają XVII i XVIII wieku) potwierdzają obecność rodzin Banaś w samym Gdowie oraz przyległych wsiach, takich jak Bilczyce czy Grzybowa, gdzie prowadzili gospodarstwa i wchodzili w związki z innymi starymi rodami, np. Owsiankami czy Cebulami.
Z tej konkretnej, lokalnej linii wywodzi się m.in. Franciszek Banaś (ps. „Stefan”). Urodził się 12 lutego 1901 roku w Gdowie. Był polskim żołnierzem, wywiadowcą, policjantem w czasie okupacji oraz konspiratorem, który za ratowanie Żydów z krakowskiego getta otrzymał tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.
Kluczowe sołectwa i okresy:
- Gdów (wieś) oraz Bilczyce: To tutaj w XVII-wiecznych łacińskich rejestrach chrztów (Liber Baptisatorum) najwcześniej odnotowano chłopskie rodziny o korzeniach odimiennych (w tym protoplastów rodu Banaś).
- Grzybowa, Stryszowa, Zagórzany i Podolany: W tych sołectwach nazwisko Banaś staje się masowe i w pełni udokumentowane w ciągłych liniach genealogicznych od roku 1771. Wynika to z faktu, iż oryginalne metryki gdowskie z lat 1681–1770 bezpowrotnie zaginęły, a kompletne, nieprzerwane spisy dla poszczególnych wsi ruszyły ponownie dopiero pod koniec XVIII wieku.
