Historia. Gołdap zawsze blisko Litwy. Przed 35 Laty w Gołdapi wspierano niepodległą Litwę

goldap.org.pl 1 godzina temu

Gdy w latach 1990–1991 odradzała się wolna Litwa, wybijając się na niepodległość, w Gołdapi solidaryzowano się z nią. Dokładnie przed 35 laty, 21 stycznia 1991 roku w prasie regionalnej – białostockiej „Gazecie Współczesnej” opublikowano „Oświadczenie” gołdapskich organizacji społecznych i politycznych wzywające polski rząd do uznania rządu Republiki Litewskiej. Byłem inicjatorem i autorem tego stanowiska jako przewodniczący gołdapskiego oddziału L-DPN (Liberalno-Demokratyczna Partia „Niepodległość”), który kilka miesięcy później, po ustaleniach z Donaldem Tuskiem, wszedł w skład Kongresu Liberalno-Demokratycznego.

Stanowisko to przyjęliśmy po tragicznych wydarzeniach w Wilnie – ataku wojsk sowieckich na wieżę telewizyjną 13 stycznia 1991. Zginęło wówczas kilkanaście osób. Dla ich upamiętnienia Litwa obchodzi 13 stycznia jako Dzień Obrońców Ojczyzny. Trzeba mieć świadomość, iż istniał jeszcze Związek Sowiecki – Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, na Litwie stacjonowała sowiecka Armia Czerwona. Deklarację Niepodległości – Akt Przywrócenia Państwa Litewskiego, litewski parlament ogłosił 11 marca 1990 r. Była to jeszcze decyzja Rady Najwyższej Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Akt odnawiał suwerenność Litwy wchłoniętej przez ZSRR w 1940 r. na mocy paktu Ribbentrop – Mołotow, stalinowskiego Związku Sowieckiego z hitlerowską niemiecką III Rzeszą, przewidującego m.in. też rozbiór Polski.

23 sierpnia 1990 r. w 51. rocznicę paktu Ribbentrop – Mołotow uczestniczyliśmy po stronie litewskiej przejścia Ogrodniki – Lazdijai w wielotysięcznej pokojowej manifestacji „Droga do Europy” z udziałem też prezydenta Litwy Vytautasa Landsbergisa. Gołdapian, z banerem L-DPN, organizatorzy zaprosili na scenę. Impreza przebiegała w napiętej atmosferze. Wokół obecne były oddziały sowieckich wojsk specjalnych. Fotorelacja z tej manifestacji wolnościowej Litwinów, Łotyszy i Estończyków w załączeniu.

Litwa była pierwszą republiką wchodzącą w skład ZSRR która proklamowała niepodległość. 26 sierpnia 1991 Polska uznała Niepodległą Litwę (decyzja prezydenta Lecha Wałęsy i rządu premiera Jana Krzysztofa Bieleckiego, ówczesnego lidera KLD) jako jeden z pierwszych państw na świecie. Nastąpiło to po upadku w Rosji puczu moskiewskiego Janajewa w sierpniu 1991. 26 grudnia 1991 Związek Sowiecki – ZSRR przestał istnieć z mocy prawa.

Po latach możemy mieć satysfakcję, iż nie byliśmy obojętni w czasie próby. Nawiązywaliśmy wówczas, bardziej intuicyjnie niż świadomie, do bliskich relacji i więzów łączących przez stulecia Gołdap i okolice z Litwą i Litwinami.

Przez całe swe dzieje Gołdap nierozerwalnie związana była z bliskością Litwy i Litwinów. Już w decyzji z 1565 r. władcy Prus Książęcych księcia Albrechta Hohenzollerna – założyciela Gołdapi, zalecono, aby na lokację nowego miasta wybrać miejsce w pobliżu granicy z Litwą. W okolicach Gołdapi od XVI stulecia stykały się fale osadnictwa mazurskiego – od południa i litewskiego od północy i wschodu. Umowna granicą ich zetknięcia była rzeka Gołdapa. Dwieście lat temu o mieszkańcach Gołdapi żartobliwie mówiono, iż rodzą się Mazurami (miasto na południowym, „mazurskim” brzegu rzeki), a umierają Litwinami (cmentarz po północnej, „litewskiej” stronie rzeki). Okolice Gołdapi zaliczano do południowego krańca obszaru etnograficznego Prus zwanego Pruską Litwą, Małą Litwą, Litwą Mniejszą (Preussisch Litauen, Mażoju Lietuva, Prusu Lietuva). Nie była to jednostka administracyjna, a region etnograficzny, którego zasięg w Prusach wyznaczało osadnictwo Litwinów Pruskich – posługujących się językiem litewskim, wyznania protestanckiego (w przeciwieństwie do katolickich Litwinów z terenów Wielkiego Księstwa Litewskiego).

W 1838 roku w czasopiśmie „Przyjaciel Ludu” pisano: „W najwschodniejszej części starych Prus, w tak zwanej pruskiej Litwie, w okolicach Memla (Kłajpeda – JS), Tylży, Ragnitu, Łabiawy, Insterburga, Gumbina, Goldapu, mieszka jeszcze po wsiach lud szanowany starożytnością. Od dawna już utracił niepodległość narodową, po dwakroć już odmienił wyobrażenia religijne, ale zachował i pielęgnuje pierwsze znamię narodowości, to jest język przodków. Tym ludem są Litwini pruscy…”

Zasięg osadnictwa litewskiego w okolicach Gołdapi cofnął się z czasem. Szczególnie dramatyczne zmiany w strukturze etnicznej wschodnich Prus nastąpiły w wyniku wielkiej epidemii dżumy w latach 1709–1711. W ramach zasiedlania opustoszałych po epidemii regionów Prus przybyli na te tereny w 1732 roku Salzburgerzy – protestanci wypędzeni przez katolickiego biskupa z Salzburga i okolic. Górale z Wysokich Alp przynieśli na Pruską Nizinę m.in. tradycję serowarską, której symbolem stał się ser tylżycki wyrabiany w Tylży na Pruskiej Litwie. W Gołdapi nabożeństwa odprawiano w trzech językach: po niemiecku, po polsku i po litewsku. W części pobliskich parafii po niemiecku i litewsku. Ślady osadnictwa litewskiego zachowały się w nazwach miejscowości na terenie dawnych parafii ewangelickich powiatu gołdapskiego, szczególnie na wschód od Gołdapi (Dubeninki, Żytkiejmy). Mamy wielkie dziedzictwo kulturowe w kwestii nazw miejscowości okolic Gołdapi, ponieważ są one pochodzenia bałtyjskiego (litewskie, pruskie i jaćwieskie), słowiańskiego (polskie) i germańskiego (niemieckie). Prusy Książęce wraz z Królewcem stały się w XVI stuleciu kolebką piśmiennictwa w języku litewskim. Katechizm – pierwsze słowa drukowane po litewsku, pierwsza Biblia po litewsku. Pierwsza gramatyka języka litewskiego. Pierwszy zbiór pieśni. Na Uniwersytecie Królewieckim Albertyna funkcjonowało Seminarium Litewskie.

Po powstaniu styczniowym w zaborze rosyjskim od 1864 r. obowiązywał zakaz druku czcionką łacińską w języku litewskim. Pruska Litwa stała się miejscem masowego druku, w szczególności w Tylży, Ragnecie pism, książek, czasopism w języku litewskim. Przemycano je na teren zaboru rosyjskiego – dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, wśród nich pismo „Auśra” (Jutrzenka). Administracyjnie tereny Pruskiej Litwy obejmowała powołana w 1724 Litewska Kamera Wojenno-Skarbowa. Następnie Departament Litewski, a od 1808 Rejencja Gąbińska w Gąbinie (obecny Gusiew). Po powołaniu nowych powiatów z dniem 1 stycznia 1819 obejmowała ona 16 powiatów w tym w tej chwili na terytorium Polski: Węgobork (Węgorzewo), Gołdap, Olecko – Margrabowa, oraz do 1905: Jańsbork (Pisz), Lec (Giżycko), Ełk, Ządzbork (Mrągowo). Powiaty Gołdap, Węgorzewo, Olecko wchodziły w skład obszaru rejencji gąbińskiej do 1945 roku. Współcześnie teren dawnej Pruskiej Litwy (Małej Litwy) podzielony jest pomiędzy Litwę (Kłajpeda i okolice), Rosję (obwód królewiecki) i Polskę (Gołdap). Warto wiedzieć i pamiętać, iż niedaleko Gołdapi, w Tołminkiejmach (obecnie Czistyje Prudy w obwodzie królewieckim), wsi parafialnej na terenie późniejszego powiatu gołdapskiego, powstał litewski epos narodowy, którego znaczenie dla Litwinów porównywalne jest z rolą „Pana Tadeusza” w kulturze polskiej. To pisany heksametrem (jak Odyseja i Eneida) pierwszy poemat w języku litewskim o tematyce świeckiej „Metai” – „Pory roku”. Jego autorem był ojciec literatury litewskiej Krystyn Donelaitis (1714–1780), pastor ewangelicki w Tołminkiejmach. „Gołdapską ciekawostką” jest fakt, iż żoną litewskiego wieszcza narodowego była Gołdapianka –Anna Regina Ohlefant, córka sędziego miejskiego w Gołdapi.

Wydany w 1818 roku poemat opisuje codzienne życie pańszczyźnianych chłopów litewskich na Pruskiej Litwie – Burasów. Dzieło Donelaitisa – najwybitniejszego poety litewskiego 18 stulecia- wysoko oceniał Adam Mickiewicz. W objaśnieniach do pierwszego wydania „Grażyny” pisał: „Wspomniane poema, co do rzeczy i pięknego wysłowienia godne pochwały, i stąd jeszcze mieć powinno dla nas szczególny interes, iż jest wiernym obrazem obyczajów ludu litewskiego”.

Polskie tłumaczenie „Metai” – „Pór roku” autorstwa Zygmunta Ławrynowicza ukazało się w 1982 roku w Olsztynie. Polski przekład to trzynastozgłoskowiec (jak „Pan Tadeusz”).

Gołdap i okolice to swego rodzaju łącznik pomiędzy Mazurami a Małą (Pruską) Litwą, ale też poprzez pobliski Trójstyk Granic Polski, Rosji i Litwy łącznik z pobliską Litwą.

Zainteresowanych tym wyjątkowym obszarem odsyłam do mojej książki „Miejscowości powiatu gołdapskiego”.

Zamówienia możliwe pod mejlowym adresem: [email protected]