Koniec darmowej opieki zdrowotnej w Polsce. Rząd każe płacić tym osobom

Rząd przyjął projekt, który zmienia zasady gry dla obywateli Ukrainy w Polsce. Po 4 latach funkcjonowania specustawy pomoc zostanie drastycznie ograniczona. Bezrobotni Ukraińcy stracą dostęp do bezpłatnej opieki zdrowotnej, a bez rejestracji PESEL UKR w ciągu 30 dni ochrona czasowa wygaśnie automatycznie. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji tłumaczy, iż sytuacja ukraińskich uchodźców w Polsce jest już „stabilna”.

Fot. Shutterstock / Warszawa w Pigułce

We wtorek 20 stycznia Rada Ministrów zajęła się projektem wygaszającym część rozwiązań dla Ukraińców. Posiedzenie prowadził wicepremier Władysław Kosiniak-Kamysz w zastępstwie premiera Donalda Tuska. To koniec systemu, który od marca 2022 roku działał jako wyjątek od wszystkich standardowych procedur. Obywatele Ukrainy mieli uprzywilejowaną pozycję – dostęp do opieki zdrowotnej na zasadach zbliżonych do Polaków, uproszczone zasady legalizacji pobytu, możliwość zakładania działalności gospodarczej bez ograniczeń. Teraz rząd postanowił, iż to już nie jest potrzebne.

Warto pamiętać, iż zmiana dotyczy wyłącznie obywateli Ukrainy objętych specustawą pomocową. Nie dotyczy obywateli polskich, nie dotyczy innych cudzoziemców. System opieki zdrowotnej dla Polaków pozostaje bez zmian.

Tylko pracujący, dzieci i mieszkańcy ośrodków

Największa zmiana dotyczy opieki zdrowotnej. Bezpłatne świadczenia medyczne będą udzielane tylko 3 grupom – małoletnim, osobom pracującym lub ubezpieczonym oraz cudzoziemcom zamieszkującym w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania. Wszyscy pozostali – głównie bezrobotni dorośli obywatele Ukrainy – będą podlegali opiece medycznej w takim samym zakresie jak inni niepracujący cudzoziemcy przebywający w Polsce.

Co to oznacza w praktyce? Bezrobotni ze wschodu będą mogli korzystać z bezpłatnych świadczeń tylko w stanach nagłych. Kobiety dostaną dodatkowo pomoc w ciąży i połogu. Koniec z wizytami u lekarza POZ, zapisami do specjalistów, badaniami kontrolnymi czy refundacją leków. jeżeli nie pracujesz i nie masz ubezpieczenia zdrowotnego, musisz płacić z własnej kieszeni.

Rząd nie podał dokładnych szacunków oszczędności dla budżetu, ale eksperci oceniają, iż kwoty wynosić będą do kilkudziesięciu milionów złotych rocznie. Wyraźnie jednak widać, iż nie chodzi tu o dramatyczne cięcia wydatków, ale o zmianę filozofii podejścia do pomocy. Rząd dał jasny sygnał: czas skończyć z wyjątkami i traktować wszystkich cudzoziemców według tych samych zasad.

Warto dodać, iż ograniczenia w dostępie do opieki zdrowotnej dla pełnoletnich obywateli Ukrainy już wcześniej wprowadzono nowelizacją przepisów. Od września 2025 roku stracili oni prawo do refundacji leków i wybranych świadczeń takich jak leczenie uzdrowiskowe, zabiegi endoprotezoplastyki, usunięcie zaćmy czy stomatologia. Nowy projekt po prostu kończy z darmowym leczeniem w ogóle.

30 dni na rejestrację

Projekt wprowadza regulację, która może zaskoczyć cudzoziemców. Niezłożenie wniosku o PESEL UKR w terminie 30 dni od dnia wjazdu na teren Polski spowoduje automatyczne wygaśnięcie ochrony czasowej. Niedokonanie rejestracji po wjeździe będzie traktowane jako rezygnacja z tej ochrony.

To nie jest sugestia ani zalecenie – to twarde prawo. Przekroczysz 30 dni bez rejestracji, tracisz wszystko. Nie możesz pracować legalnie, nie masz dostępu do opieki zdrowotnej, nie dostaniesz świadczeń socjalnych. Teoretycznie stajesz się nielegalnym cudzoziemcem podlegającym wydaleniu z Polski. Rząd tłumaczy to jako mechanizm porządkujący – ma zapewnić, iż każdy korzystający z ochrony czasowej jest zarejestrowany w systemie.

Dla Ukraińców, którzy już przebywają w Polsce, projekt zakłada przedłużenie legalności pobytu oraz dokumentów pobytowych. Będą mieli czas do 4 marca 2027 roku na złożenie wniosku o legalny pobyt. To długi okres przejściowy, ale tylko dla tych, którzy już są zarejestrowani. Nowi przybysze dostaną jedynie miesiąc na dopełnienie formalności.

Część dotychczasowych rozwiązań zostanie zachowana. PESEL UKR pozostanie sposobem potwierdzania legalnego pobytu. Papierowe zaświadczenie wydawane przez szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców zastąpi elektroniczna karta DIIA. Ukraińcy będą mogli też potwierdzać tożsamość i pobyt przez aplikację mObywatel. Zmienia się system wsparcia, ale część narzędzi cyfrowych pozostaje.

Koniec zakładania firm na specjalnych zasadach

Ma zostać zakończona możliwość zakładania działalności gospodarczej na takich samych zasadach jak obywatele polscy. To kolejny symbol końca specjalnego traktowania. Od marca 2022 roku obywatele Ukrainy mogli rejestrować firmy bez żadnych ograniczeń – bez zezwoleń na pracę, bez udowadniania prawa do pobytu, praktycznie tak samo jak Polacy. Efekt był imponujący – liczba firm zakładanych przez Ukraińców biła kolejne rekordy.

Działalności gospodarcze założone na mocy specustawy przez cały czas będą mogły funkcjonować, jeżeli spełniają inne ustawowe przesłanki do końca okresu legalności pobytu obywateli Ukrainy. Oznacza to, iż firmy już zarejestrowane nie zostaną automatycznie zamknięte, ale nowych nie będzie można założyć na preferencyjnych warunkach. Ukrainiec, który przyjdzie zarejestrować działalność po wejściu w życie nowych przepisów, będzie traktowany tak samo jak każdy inny cudzoziemiec spoza Unii Europejskiej.

Świadczenia socjalne tylko dla najbardziej potrzebujących

Ograniczeniu mają ulec świadczenia socjalne oferowane Ukraińcom przez szefa Urzędu ds. Cudzoziemców. Projekt zakłada ograniczenie pomocy uchodźcom w zakresie zakwaterowania i wyżywienia jedynie do grup szczególnie wrażliwych, których przeniesienie do standardowych rozwiązań w systemie polskim wiązałoby się z niewspółmiernie wysokimi kosztami.

Rząd nie precyzuje dokładnie, kto wchodzi w zakres „grup szczególnie wrażliwych”, ale można się domyślać – osoby starsze, niepełnosprawne, rodziny z małymi dziećmi, ofiary przemocy. Wszyscy pozostali dorośli stracą dostęp do bezpłatnego zakwaterowania finansowanego z Funduszu Pomocy. jeżeli mieszkają w ośrodku zbiorowego zakwaterowania, będą musieli znaleźć sobie inne lokum. jeżeli otrzymują pomoc w postaci żywności czy innych świadczeń socjalnych – to się kończy.

Projekt zakłada wprowadzenie przepisów przejściowych pozwalających na wygaszenie rozwiązań nadzwyczajnych i zapewnienie płynnego przejścia między dotychczasowym a nowym stanem prawnym. Chodzi między innymi o mechanizmy pozwalające na rozliczenie Funduszu Pomocy, który był utworzony w celu finansowania zadań na rzecz pomocy obywatelom Ukrainy. Fundusz zostanie rozliczony, a pieniądze które zostały, wrócą do budżetu państwa.

MSWiA: sytuacja jest stabilna, specustawa już niepotrzebna

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji przedstawiło oficjalne uzasadnienie dla wygaszania specustawy. Według resortu sytuację ukraińskich uchodźców w Polsce można w tej chwili uznać za stabilną. Ocena ta dotyczy zarówno poziomu zatrudnienia, jak i integracji ukraińskich dzieci w polskim systemie szkolnictwa.

„Dalsze utrzymywanie ustawy, zawierającej rozwiązania specjalne, może tworzyć ryzyko nierównego traktowania w relacjach do ogólnego reżimu prawa dla cudzoziemców” – informuje MSWiA. Innymi słowy: specustawa była potrzebna w 2022 roku, kiedy setki tysięcy uchodźców przekraczały granicę w ciągu kilku tygodni. Teraz, po 4 latach, większość Ukraińców już się zaaklimatyzowała, znalazła pracę, dzieci chodzą do polskich szkół. Po co utrzymywać wyjątek, który stawia ich w lepszej sytuacji niż innych cudzoziemców?

Projekt dostosowuje polskie prawo do decyzji Rady Unii Europejskiej przedłużającej ochronę czasową do 4 marca 2027 roku. Oznacza to, iż Ukraińcy objęci ochroną czasową będą mogli legalnie przebywać w Polsce, ale na znormalizowanych zasadach – takich samych jak inni uchodźcy wojenni z różnych krajów. Koniec osobnego, uprzywilejowanego systemu.

Edukacja wraca do standardowych zasad

Do końca bieżącego roku szkolnego utrzymane zostanie finansowanie dodatkowych zadań związanych z edukacją dzieci z Ukrainy – bezpłatny transport, pomoc materialna, nauka w oddziałach przygotowawczych czy dodatkowe lekcje języka polskiego. Po zakończeniu roku szkolnego placówki oświatowe powrócą do zwykłych zasad funkcjonowania.

Samorządy już protestują przeciwko planowanej przez Ministerstwo Edukacji Narodowej zmianie mechanizmu finansowania edukacji dzieci z Ukrainy. Dotychczas środki pochodziły z Funduszu Pomocy jako dodatkowe pieniądze przeznaczone wyłącznie na ten cel. Od 2026 roku pieniądze będą częścią kwoty potrzeb oświatowych – dawniej subwencji oświatowej. Oznacza to, iż gminy nie dostaną już oddzielnych funduszy na ukraińskie dzieci, tylko wszystko zostanie umieszczone w jednym „worku”. Samorządowcy obawiają się, iż to spowoduje chaos i zmniejszy realną pomoc dla szkół przyjmujących uczniów zza wschodniej granicy.

Co to oznacza dla czytelnika? o ile jesteś obywatelem Ukrainy sprawdź dokumenty

Jeśli jesteś obywatelem Ukrainy mieszkającym w Polsce, najbliższe tygodnie to czas na weryfikację swojego statusu prawnego. Sprawdź, czy masz aktualny PESEL UKR, czy twoje dokumenty są w porządku. jeżeli jesteś bezrobotny i korzystasz z opieki zdrowotnej na dotychczasowych zasadach, przygotuj się na to, iż po 5 marca 2026 roku stracisz do niej dostęp. Musisz znaleźć pracę i uzyskać ubezpieczenie zdrowotne albo zapłacić za prywatną opiekę medyczną.

Jeśli mieszkasz w ośrodku zbiorowego zakwaterowania i nie należysz do grupy szczególnie wrażliwej, przygotuj się na to, iż będziesz musiał znaleźć sobie inne lokum. Rząd przestaje finansować zakwaterowanie dla dorosłych osób. Sprawdź oferty wynajmu mieszkań, skontaktuj się z organizacjami pomocowymi, porozmawiaj z pracodawcą o możliwości wsparcia w znalezieniu lokum.

Jeśli dopiero planujesz przyjazd do Polski lub znasz kogoś, kto dopiero przyjechał, poinformuj o nowym wymogu – 30 dni na rejestrację PESEL UKR, inaczej ochrona czasowa wygasa. To nie jest zalecenie, to wymóg prawny. Bez rejestracji tracisz wszystko – prawo do legalnego pobytu, pracy, opieki zdrowotnej. Nie można tego już „załatwić później”.

Jeśli jesteś Polakiem zatrudniającym obywateli Ukrainy, przygotuj się na pytania pracowników o ich status i uprawnienia. Wyjaśnij im, iż po 5 marca 2026 roku bezrobotni Ukraińcy stracą dostęp do bezpłatnej opieki zdrowotnej. jeżeli chcesz zatrzymać swoich pracowników, może warto pomóc im w uzyskaniu ubezpieczenia zdrowotnego poprzez zatrudnienie. To będzie argument przy rekrutacji – pracujesz legalnie, masz pełny dostęp do opieki medycznej.