Scenariusze rozwoju Inicjatywy Trójmorza z perspektywy strategii Polski

Konferencja prasowa podczas 9. Szczytu Inicjatywy Trójmorza w Wilnie (11.04.2024). Fot. Przemysław Keler / Kancelaria Prezydenta RP

W niniejszej części opracowania wskazane są scenariusze rozwoju Inicjatywy Trójmorza z perspektywy strategii Polski. Materiał uwzględnia zarówno konsekwencje kryzysów (pandemia, wojna, transformacja energetyczna), jak i bieżące szanse rozwoju (awans Polski do G20, rozbudowa infrastruktury w 3SI). Finalnie przedstawiamy cztery scenariusze, które powinny zainteresować polskie elity polityczne i biznesowe.

Wprowadzenie

W ostatnich latach zaistniało wiele wydarzeń, które są wyzwaniem dla całego regionu. Transformacja energetyczna UE, pandemia, odejście od surowców z Rosji, ekspansja Rosji, działania hybrydowe i proces zwiększania wydatków obronnych, w tym dual use. Jednocześnie gospodarka Polski uzyskała rekordowe rozmiary i Warszawa otrzymała zaproszenie na szczyt G20. Materiał wskazuje, iż oparcie się Polski na grupie państw Inicjatywy Trójmorza wzmocni zarówno polską obecność w świecie mocarstw, jak i podniesie ciężar geopolityczny całego regionu. Sprawa jest pilna, ponieważ szybki wzrost kolosów demograficznych Afryki i Azji może pozbawić Polskę udziału w G20 już po 2030 roku. choćby postulowane zwiększenie liczebności grona do G25 nie wyeliminuje tego problemu[1]. Rozwój Inicjatywy Trójmorza został wpisany do najnowszej polskiej strategii polityki zagranicznej[2]. Czas zatem na nowe plany i działania.

Specyfika regionu Trójmorza

Region Europy Środkowo-Wschodniej jest fenomenem na mapie świata. To jedyny region kontynentalny, który składa się głównie z państw małych (nie licząc Wysp Karaibskich i archipelagów na Pacyfiku). Co ważne, są to państwa bogacące się. Pomimo niekorzystnych tendencji demograficznych i niewielkich zasobów finansowych praktycznie wszystkie państwa Inicjatywy Trójmorza generują stabilny wzrost gospodarczy i dobrą stopę zwrotu dla inwestycji. Przez lata głównym atutem ich gospodarek była tania siła robocza. Akcesja regionu do UE pozwoliła awansować ze statusu peryferii do pół-peryferii i stopniowo doganiać zamożne państwa Europy zachodniej oraz współtworzyć jeden z kluczowych systemów decyzyjnych na świecie[3]. Współczesne wyzwania oznaczają jednak, iż tania praca i inwestycje w bycie podwykonawcą globalnych koncernów przestają być atrakcyjną perspektywą rozwoju na dłużej. Wzrost będzie wymagał technologii i efektywnych specjalizacji.

Przez dekady państwa regionu Trójmorza chciały osiągnąć poziom życia ludności, obserwowalny w Europie zachodniej. Względna bliskość tego celu każe postawić pytanie: co dalej? Format Inicjatywy Trójmorza został oryginalnie powołany w celu wyrównania szans rozwoju kilkunastu nowych państw UE. Progres w zakresie osiągania głównych celów infrastrukturalnych oraz zmiany w gospodarce światowej wskazują na konieczność rozszerzenia wizji politycznej Trójmorza. Można by ją umownie nazwać „Trójmorzem 2.0”. Nie chodzi już bowiem o „doganianie” Europy zachodniej, ale o wypracowanie nowych ról międzynarodowych.

Nowe role regionu Trójmorza

Współcześnie rośnie znaczenie odpornych łańcuchów dostaw oraz regionalizacji produkcji[4]. Ogromne znaczenie dla konkurencyjności ma tania i efektywna energetyka oraz zdolności przemysłowe. Rozbudowywana w regionie Trójmorza infrastruktura transportowa i energetyczna będzie jedną z najnowocześniejszych na świecie[5]. Pozwoli to wesprzeć nowe ambicje gospodarcze regionu. Z jednej strony Inicjatywa Trójmorza może wykorzystać dotychczasowe specjalizacje i wspierać lokowanie przyszłościowych inwestycji w państwach 3SI z uwagi na niższe koszty i dobrą wydajność, ale z drugiej strony awans w łańcuchach wartości pozwoli lokalnym firmom samemu stać się dostawcą konkurencyjnych technologii i zarabiać na wyższych marżach. Wszystkie te doświadczenia są i będą bacznie obserwowane przez rynki wschodzące w Afryce i Azji. Dla wielu państw na świecie Polska i jej sąsiedzi są wzorami udanej transformacji, od lat zajmującymi czołowe miejsca w rankingach jakości rządzenia[6].

Postępujący awans gospodarczy regionu Trójmorza powinien skłonić do refleksji nad awansem instytucjonalnym[7]. Zgromadzone przez lata atuty w postaci zasobów pracy i kompetencji produkcyjnych pozwalają być przy stole, gdy ustala się normy, standardy, inwestycje i koalicje. Oznacza to wpływ na układ sił w kluczowych branżach produkcji oraz usług. Kolejnymi warunkami są niskie koszty energii oraz przejrzyste podatki. jeżeli w przyszłości region Trójmorza stanie się partnerem dla kluczowych graczy globalnego Południa to potrzebna jest długofalowa stabilność i atrakcyjne warunki współpracy.

W nowych warunkach Inicjatywa Trójmorza stanie się głównym forum geopolitycznym i gospodarczym Europy Środkowej i Wschodniej, a kiedyś być może platformą do kontaktów z liderami globalnego Południa. Obecne fora dyskusyjne, fundusze i mechanizmy kojarzenia środkowoeuropejskich elit zyskają wymiar ponadregionalny. Szczyty biznesowe przy Inicjatywie Trójmorza mogą stać się wschodnioeuropejskim Davos.

Rola Polski jest kluczowa w tych wszystkich koncepcjach. jeżeli Warszawa na stałe zagości na salonach G20, wówczas znacząco zwiększy się ekspozycja Polski i całego regionu w globalnej gospodarce i mediach. jeżeli nie wykorzystamy tej szansy, może się ona już nie powtórzyć. Rosnące kolosy demograficzne globalnego Południa również pukają do drzwi G20. W interesie Polski jest pozostanie w tym gronie i rozszerzenie go do stanu G25 lub choćby G30. Polska musi jednak mieć świadomość, iż za kilka lat trudno będzie samotnie rywalizować o pozycję w G20 z 300 milionową niedługo Nigerią lub Pakistanem, czy 150 milionową Etiopią, Egiptem, czy Kongo. Stąd ważne, aby wesprzeć się na sile całego regionu, który liczy ponad 120 mln ludzi (z Ukrainą około 160 mln) i stanowi istotny makroregion w ramach UE. jeżeli polskie elity nie będą w stanie budować potencjału we własnym regionie to znaczy, iż nasze zdolności są ograniczone[8]. jeżeli szansa zostanie zmarnowana to za 10 lat rozwój demograficzny i gospodarczy w Azji i Afryce może przejąć obecne role kooperanta koncernów amerykańskich i zachodnioeuropejskich i ponownie zepchnąć Europę Środkowo-Wschodnią do roli ubogiego krewnego.

Scenariusze dla Polski i Trójmorza

Polska jest główną gospodarką Inicjatywy Trójmorza, które w tej chwili znajduje się w swoim kluczowym momencie[9]. Przez setki lat polscy monarchowie dbali o pokój w regionie i nie próbując go sobie militarnie podporządkować. Zadaniem polskiej polityki zagranicznej i obronnej było chronienie regionu przed inwazjami z zewnątrz (Mongołowie, Turcy, Szwedzi, Moskwa), a nie podbijanie sąsiadów[10]. Od XVIII wieku w wyniku licznych wojen Polska oddaliła się od bogacącego się Zachodu i została zdominowana przez Rosję. Także w ciągu ostatnich stu lat Polska wielokrotnie próbowała dogonić Zachód. Pierwszą okazją było dwudziestolecie międzywojenne, zakończone katastrofą II wojny światowej. Drugą okazją było ekstensywne uprzemysłowienie w pierwszych dekadach PRL. System ten jednak zbankrutował. Dopiero za trzecim razem, po zmianie reguł gry i dołączeniu do UE, Polska była w stanie w ciągu jednego pokolenia zbliżyć się do unijnej średniej poziomu życia[11].

W 2021 roku wartość unijnych bezpośrednich inwestycji zagranicznych w Polsce przekroczyła bilion złotych, a od 2004 roku ich napływ wyniósł niemal 773 mld zł[12]. Wedle szacunków polskiego Ministerstwa Finansów z 2023 roku Polska w okresie 2004–2022 wpłaciła 77,2 mld euro składki członkowskiej do Unii Europejskiej, jednak środki europejskie transferowane do Polski sięgnęły 232 mld euro. Finalnie korzyści z członkostwa w UE szacowane są na 2000–4000 mld zł (czyli 2–4 bln zł)[13]. Dziś Polska posiada przewagi komparatywne w ponad 450 typach produktów, co według analiz Polskiego Instytutu Ekonomicznego daje aż 7 pozycję na świecie[14]. W okresie członkostwa w UE wartość polskiego eksportu wzrosła pięciokrotnie. Podobnego sukcesu doświadczyły państwa Grupy Wyszehradzkiej (V4). Jeszcze przed pandemią, w latach 1991–2019 wartość PKB grupy V4 wzrosła o 155%. Wartość ich eksportu ponad 19-krotnie, a wartość importu 16-krotnie[15]. Subregion V4 stał się trzecim rynkiem konsumenckim w Europie i większym partnerem handlowym dla Niemiec niż Chiny. Tymczasem potencjał kilkunastu państw Inicjatywy Trójmorza pozostało większy.

Sukcesy gospodarcze zawsze są nietrwałe, toteż obecny sukces Polski pozostaje zarówno lekcją, jak i zobowiązaniem na przyszłość. Poniżej wskazujemy cztery scenariusze rozwoju Polski i Inicjatywy Trójmorza w kontekście G20 i relacji z globalnym Południem.

Tabela 1. Scenariusze sytuacyjne dla Polski i Inicjatywy Trójmorza na kolejną dekadę.

Źródło: opracowanie własne.

Punktem wyjścia dla wszystkich scenariuszy są dwa założenia. Pierwszym z nich jest założenie o (nie)posiadaniu strategii rozwoju przez lidera 3SI, czyli Polskę. Drugim założeniem jest (nie) uwzględnienie formatu 3SI jako głównego forum decyzyjnego Europy Środkowo-Wschodniej. Zestawienie tych założeń tworzy matrycę: cztery warianty przebiegu sytuacji. Przyjrzyjmy się każdemu z nich.

Scenariusz nr 1 jest scenariuszem sukcesu. W scenariuszu tym polskie elity polityczne i biznesowe trafnie rozpoznają moment historyczny w jakim znalazło się państwo i region. Polska powraca do aktywnego przywództwa w regionie, poprzez animację współpracy międzyrządowej, zabezpiecza militarnie wschodnią flankę NATO i wspiera najważniejsze projekty geoekonomiczne w ramach Inicjatywy Trójmorza. Polskie firmy budują swoje pozycje w Trójmorzu, aby następnie wyruszyć na rynki globalnego Południa. Podobnie budują się też inne regionalne firmy. Jednocześnie Inicjatywa Trójmorza dba o promocję sukcesów gospodarczych regionu, zapewnia wzrost umiejętności zapewniania suwerenności technologiczną i definiuje główne kierunki polityki infrastrukturalnej i gospodarczej. Region 3SI zyskuje rozpoznawalną tożsamość geopolityczną, podobną do Europy północnej, będącej laboratorium integracji regionalnej. Dzięki tym atutom Polska staje się ważnym graczem w obrębie G20.

Scenariusz nr 2 to scenariusz egoizmu. W tym scenariuszu polskie elity dążą do własnych korzyści, nie dostrzegając ani zastanych formatów działania, ani wyzwań wynikających z G20. Próba grania o wysoką stawkę w lidze mocarstw europejskich pochłania całą uwagę Warszawy, która inwestuje w Trójkąt Weimarski i niewielkie kluby decyzyjne w NATO i UE. W tym samym czasie Inicjatywa Trójmorza traci znaczenie i staje się prowincjonalnym forum dyskusyjnym. Nie powstaje żadna wizja „Trójmorza 2.0”. Tym samym trudno będzie Polsce zbudować pozycję gospodarczą w krajach globalnego Południa, jeżeli się jej nie zbuduje wśród sąsiadów. Warto przypomnieć, iż próby instrumentalnego traktowania państw Południa będą w nich odbierane tak, jak odbierane są tam dawne kolonialne potęgi. Finalnie wzrost demograficzny państw afrykańskich wypchnie Hiszpanię i Polskę na stałe z G20.

Scenariusz nr 3 to scenariusz kryzysu. Pomimo ambitnych strategii zagranicznych duże kraje azjatyckie i afrykańskie zyskują większy wpływ na gospodarkę światową niż Polska. Warszawa jednak przez cały czas może liczyć na pozycję państwa średniego, które pełni istotną rolę w systemie europejskim (UE w latach 30. XXI wieku to wciąż 15% gospodarki światowej). Inicjatywa Trójmorza jest naturalnym forum współpracy, które pozwala małym państwom regionu zapewniać dobrobyt i przezwyciężać trudności nowego porządku świata. Silna i długofalowa kooperacja elit Inicjatywy Trójmorza może zyskać znaczny wpływ na kierunki polityki UE.

Scenariusz nr 4 to scenariusz upadku i dryfu rozwojowego. W rezultacie zmarnowania „okna możliwości” w latach 2025-2035 region Trójmorza traci dotychczasowe źródła rozwoju i nie jest w stanie wypracować nowych. Wpadnięcie w pułapkę średniego dochodu sprawia, iż tracimy tanią siłę roboczą, konkurencyjność i innowacyjność[16]. Inwestorzy wybierają dynamicznie rosnące gospodarki azjatyckie i afrykańskie, które mają chłonniejsze rynki i młodsze populacje. Region Europy Środkowo-Wschodniej powraca do roli peryferii integracji europejskiej, skupionej wokół Niemiec, Francji, Włoch i państw Beneluxu. Polska zaś traci wiele pozyskanych dawniej inwestycji na rzecz integrującej się z Europą Ukrainy.

Wnioski

Aby podtrzymać dynamiczny wzrost i rosnącą rangę międzynarodową Polska i państwa Trójmorza powinny wzmocnić nacisk na najważniejsze inwestycje infrastrukturalne, zwiększać stopę inwestycji oraz nakłady na edukację, badania i rozwój[17]. Wszystkie te aktywności pozwolą wykorzystać globalną rywalizację mocarstw do podniesienia naszej rangi w gospodarce europejskiej i światowej. Dzięki kadrom, infrastrukturze oraz procesom takim jak nearshoring i friendshoring region Trójmorza zacznie zyskiwać nowe specjalizacje w gospodarce światowej. Lepsze wykorzystanie procesów cyfryzacji i wzrost znaczenia AI pozwoli zniwelować luki kadrowe.

Zarówno Polska, jak i Inicjatywa Trójmorza potrzebują efektywnej strategii na kolejną dekadę. W przypadku Polski celem jest utrzymanie pozycji w G20[18]. Dla Trójmorza celem powinno być stworzenie wiodącego forum decyzyjnego dla całego makroregionu. Wymaga to aktywności na szczeblu międzyrządowym i biznesowym, co ułatwi również pozyskiwanie poparcia i środków na realizację niezbędnych inwestycji. Stabilność państw i wzrost odporności na zagrożenia będzie jednym z czynników wspierających siłę i pozycję handlową całego regionu.

Nie ulega wątpliwości, iż utrata zainteresowania Warszawy formatem Trójmorza na obecnym etapie utrudni dalsze integrowanie regionu, zmniejszy polski soft power, spowoduje duży kryzys i próżnię polityczną w Europie Środkowo-Wschodniej, co na pewno wykorzystają inni.

[1] Raport VeloBanku: Polska na drodze do G20, 09.09.2025, https://www.velobank.pl/klienci-indywidualni/biuro-prasowe/raport-velobanku-polska-na-drodze-do-g20.html

[2] Strategia polskiej polityki zagranicznej na lata 2026 – 2030, Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP, 3 marca 2026, https://www.gov.pl/web/dyplomacja/strategia-polskiej-polityki-zagranicznej-na-lata-2026–2030

[3] T. Pawłuszko, Europa wielu prędkości i kwestia Europy Wschodniej. Ujęcie centro-peryferyjne, Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej, 19 (2021), Zeszyt 2, s. 259-282.

[4] P. Khanna, Konektografia. Mapowanie przyszłości cywilizacji globalnej, Wydawnictwo Nowej Konfederacji, Warszawa 2022.

[5] Por. Ł. Zaborowski, Wstępne określenie głównych ciągów transportowych w obszarze Inicjatywy Trójmorza [w:] Inicjatywa Trójmorza. Raport Grupy EKR, Bruksela, grudzień 2020, s. 25-44.

[6] Zob. BTI Tranformation Index https://bti-project.org/en/?cb=00000

[7] Por. Polska 2026+. Raport WNP -Economic Trends, PTWP, Katowice 2025.

[8] T. Pawłuszko, Elity państwa średniego [w:] Państwo średnie – Polska. Studia i szkice, tom 2, red. Ł. Przybyło, K. Kubiak, Wydawnictwo Tetragon, Warszawa 2024, s. 40-63.

[9] M. Piątkowski, Europejski lider wzrostu. Polska droga od ekonomicznych peryferii do gospodarki sukcesu, Wydawnictwo Poltext, Warszawa 2019

[10] Por. J. Ekes, Złota demokracja, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2010.

[11] Z. Gal, A. Schmidt, Europe divided? Can Warsaw become the regional leader of the Central and Eastern European Region?, Politeja, 6 (51)/2017, s. 235-260.

[12] Pisałem o tym szerzej w części drugiej pracy: T. Pawłuszko, Pozycja Polski w systemie międzynarodowym, Wydawnictwo Tetragon, Warszawa 2023.

[13] Polski głos w debacie o przyszłości Unii Europejskiej, Polski Instytut Ekonomiczny, 29/01/2019,

Warszawa, https://pie.net.pl/polski-glos-w-debacie-o-przyszlosci-unii-europejskiej/

[14] Konkurencyjność polskiego eksportu w wymiarze jakościowo-cenowym, Polski Instytut Ekonomiczny,

Warszawa 2020, https://pie.net.pl/wiekszosc-polskich-eksporterow-konkuruje-cena/

[15] Transformacja polskiego eksportu – 30 lat wzrostu i co dalej? Polski Instytut Ekonomiczny,

Warszawa 2021, https://pie.net.pl/polska-siodma-gospodarka-na-swiecie-pod-wzgledemperspektyw-rozwoju-eksportu/

[16] Średni poziom rozwoju gospodarczego. Pułapka czy szansa? Red. A. Wojtyna, PWN, Warszawa 2016.

[17] Por. wnioski z raportów np. Trójmorze. Obraz współpracy, Polski Fundusz Rozwoju, sierpień 2021.

[18] M. Czarnik (et al.). Polska w G20 – to dopiero początek, Nowy impuls rozwojowy, Raport Instytutu Sobieskiego, marzec 2026.