Dom Józefa Piłsudskiego, tzw. dworek Milusin wpisany do rejestru zabytków

Decyzją mazowieckiego wojewódzkiego konserwatora zabytków Marcina Dawidowicza do rejestru został wpisany dom Józefa Piłsudskiego, tzw. dworek Milusin wzniesiony w latach 1922–1923 według projektu Kazimierza Skórewicza, położony w Sulejówku przy ul. Oleandrów 5.

W uzasadnieniu decyzji Dawidowicz wskazał, iż willa „Milusin”, stanowiąca integralną część zespołu rezydencjonalnego w Sulejówku, jest jednym z najistotniejszych, zachowanych materialnych świadectw życia i działalności Józefa Piłsudskiego oraz ważnym przykładem kultury i architektury okresu II Rzeczypospolitej.

„Jej niepowtarzalny charakter, wysoki stopień zachowania autentycznej substancji oraz szczególne znaczenie dla historii narodowej czynią ją miejscem o wyjątkowej wartości historycznej i kulturowej” – dodał.

Budynek ma wyjątkowe znaczenie historyczne, wynikające z bezpośredniego związku z osobą Józefa Piłsudskiego, natomiast jego wartość artystyczna przejawia się przede wszystkim w jego formie architektonicznej, zaprojektowanej przez Kazimierza Skórewicza jako wzorcowy przykład stylu narodowego.

Jednocześnie willa łączy tradycję z nowoczesnością, dokumentując standardy techniczne epoki, a wysoki stopień autentyczności budowli umożliwia rzetelne studia nad architekturą dworkową początku XX w., a zachowane rozwiązania techniczne pozwalają na prowadzenie badań związanych z rozwojem infrastruktury mieszkaniowej elit w okresie odbudowy państwa polskiego.

Historia dworku

Historia dworku „Milusin” w Sulejówku ściśle związana jest z kształtowaniem podwarszawskich miejscowości letniskowych, rozwijających się od początku XX w. na zalesionych terenach położonych na wschód od stolicy. Sprzyjający klimat oraz uruchomienie w 1910 r. przystanku kolejowego „Sulejówek” stworzyły dogodne warunki do rozwoju osadnictwa letniskowego.

Na początku lat 20. XX w. Aleksandra Szczerbińska, późniejsza żona Józefa Piłsudskiego, nabyła od miejscowego konduktora kolejowego Konstantego Skorupki zalesioną działkę hip. oznaczoną jako „Willa Milusin” wydzieloną z dóbr „Wola Grzybowska litera A” z niewielkim drewnianym domem.

W tym samym czasie w środowiskach wojskowych i patriotycznych powstała inicjatywa uczczenia zasług Józefa Piłsudskiego poprzez ufundowanie dla niego majątku ziemskiego w okolicach Warszawy. Inicjatywę tę zrealizował Komitet Żołnierza Polskiego, który zebrane ze składek środki przeznaczył na budowę nowej willi „Milusin”, na terenie należącym do rodziny Piłsudskich.

W latach 1922–1923 opracowano projekt budynku w tzw. stylu narodowym, autorstwa architekta Kazimierza Skórewicza. Zaprojektował on dom „nawiązujący formą do dziedzictwa konserwatywnego, patriarchalnego, do tradycji dostatku opartego na pracy innych”.

Rodzina Piłsudskich zamieszkała w Milusinie jeszcze przed ukończeniem prac wykończeniowych, po złożeniu przez Piłsudskiego dymisji ze stanowiska szefa Sztabu Generalnego. Willa stała się wówczas domem rodzinnym Marszałka, miejscem pracy i spotkań z dawnymi współpracownikami.

Po powrocie Piłsudskiego do czynnej działalności politycznej rodzina przeniosła się do Belwederu, willa w Sulejówku pełniła funkcję domu letniskowego. Po śmierci Marszałka w 1935 r. nieruchomość przez cały czas pozostawała w rękach rodziny.

Dworek po śmierci Piłsudskiego

W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli w Sulejówku szkołę wywiadu Abwehry pod kryptonimem „Walli” (O. K. Wehrmacht – Abwehr-Kommando, 1940), a następie centralę wywiadowczą pod kryptonimem „Stab Walli” kształcącą agentów wysyłanych na teren ZSRR.

Podczas działań wojennych w bezpośredniej bliskości dworku prowadzony był intensywny ostrzał oddziałów sowieckich i niemieckich. Pomimo walk jednostek pancernych w rejonie Sulejówka budynek jednak nie został uszkodzony.

W 1944 r. wydano zaświadczenie o przejęciu opieki nad dworkiem przez Armię Wojska Polskiego. Następnie w 1948 r. nieruchomość zajęły władze komunistyczne, wysiedlając jego mieszkańców i rekwirując wyposażenie.

Od końca 1948 w „Milusinie” działała szkoła kontrwywiadu, a w latach 1950–1951 szkoła oficerska. Do 1956 r. willa była użytkowana przez ambasadę ZSRR, następnie przejęta została przez dzielnicę Sulejówek (1952–1957) i zaadaptowana na przedszkole (działające do roku 2000).

W latach 70. XX w. nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich.

W 2000 roku Urząd Miasta Sulejówka przekazał „Willę Milusin” Fundacji Rodziny Józefa Piłsudskiego, a 10 listopada 2008 r. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego zawarł z Fundacją umowę dotyczącą utworzenia Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. Dworek „Milusin”, czyli rodzinny dom Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, został otwarty jako część Muzeum po remoncie 10 listopada 2021 roku.