Uniwersytet Alberty utrzymuje miliony z funduszy ukraińskich weteranów Waffen-SS. Ocalały z Holokaustu nazywa to „brudnymi pieniędzmi”

TORONTO / EDMONTON – 84-letni ocalały z Holokaustu Andy Reti z Toronto ostro skrytykował decyzję University of Alberta o utrzymaniu ośmiu funduszy stypendialnych powiązanych z weteranami 14. Dywizji Grenadierów Waffen-SS „Galizien”. Badacze z Friends of Simon Wiesenthal Center wskazali łącznie 12 takich funduszy o wartości 2,2 miliona dolarów, związanych z osobami zaangażowanymi po stronie nazistów.

„To brudne pieniądze i jest nie do pomyślenia, iż oni to kontynuują. To coś więcej niż ohydne” – powiedział Reti, który jako dziecko przeżył getto na Węgrzech. Jego ojciec zginął w Holokauście.

Uniwersytet w oświadczeniu z 10 sierpnia poinformował, iż pozostawi osiem funduszy ustanowionych przez weteranów dywizji SS Galizien. Powód: zbyt wysokie koszty czasowe i prawne związane z ewentualnym rozwiązaniem lub zmianą tych darowizn. Jednocześnie uczelnia uzyskała 7 sierpnia zgodę sądu na rozwiązanie funduszu nazwanego imieniem Jarosława Hunki – ukraińskiego weterana tej samej formacji, którego syn przekazał w 2019 roku 30 tys. dolarów.

Sprawa Hunki stała się symbolem międzynarodowego skandalu w 2023 roku. 98-letni wówczas mężczyzna otrzymał owację na stojąco w kanadyjskiej Izbie Gmin podczas wizyty prezydenta Ukrainy Wołodymyra Zełenskiego. niedługo wyszło na jaw, iż służył w Waffen-SS Galizien i złożył przysięgę Adolfowi Hitlerowi. Uniwersytet zdecydował się wówczas zwrócić pieniądze, a w sierpniu 2026 roku sąd potwierdził prawo uczelni do rozwiązania trustu – mimo sprzeciwu rodziny.

Friends of Simon Wiesenthal Center od dawna domaga się pełnego odcięcia od tych środków. Jaime Kirzner-Roberts, starsza dyrektorka organizacji, stwierdziła, iż takie fundusze „nie mają miejsca na University of Alberta ani na żadnej innej uczelni w tym kraju”.

14. Dywizja Waffen-SS Galizien została utworzona w 1943 roku z ukraińskich ochotników. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał całą SS, w tym jednostki Waffen-SS, za organizację przestępczą. Formacja jest oskarżana o udział w masakrach ludności cywilnej, w tym o pacyfikację powstania na Słowacji oraz o zbrodnie na Polakach. Polskie władze i środowiska żydowskie wielokrotnie ją potępiały.

Wśród innych nazwisk związanych z funduszami pojawia się Peter Savaryn – weteran SS Galizien, późniejszy kanclerz University of Alberta i kawaler Orderu Kanady (nagrodę tę urząd gubernatora generalnego później publicznie żałował). Uczelnia przyjęła też środki z majątku Wołodymyra Kubijowycza, współpracownika nazistów, który lobbował za utworzeniem dywizji i opowiadał się za Ukrainą „oczyszczoną” z Żydów i Polaków.

W latach 80. Komisja Deschęnesa ustaliła, iż w Kanadzie mieszkało około 600 byłych członków SS Galizien. Sędzia Jules Deschęnes uznał, iż samo członkostwo w dywizji nie stanowi automatycznie zbrodni wojennej – stanowisko to do dziś krytykują środowiska żydowskie i część historyków jako zbyt powierzchowne. Nie ma dowodów, by Hunka osobiście uczestniczył w zbrodniach.

Uniwersytet deklaruje, iż przeznaczył 100 tys. dolarów na pogłębienie badań i edukacji o dywizji Galizien oraz złożonych aspektach historii XX wieku. Skonsultował się też z Jewish Federation of Edmonton, która wsparła podjęte działania.

Dla ocalałych i organizacji pamięci o Holokauście sprawa ma wymiar moralny. Reti proponuje, by pieniądze – zamiast zasilać uniwersyteckie fundusze – trafiły do instytucji charytatywnych, takich jak Armia Zbawienia. Krytycy podkreślają, iż każdy żołnierz ukraiński walczący w SS przeciwko Sowietom odciążał jednocześnie niemieckie jednostki na froncie zachodnim, walczące przeciwko Kanadyjczykom, Brytyjczykom i Amerykanom. Tymczasem ponad 40 tys. Ukraińców-Kanadyjczyków walczyło w szeregach armii kanadyjskiej przeciwko nazistom – żaden z nich nie doczekał się owacji w Izbie Gmin.

University of Alberta stoi więc przed pytaniem, które wykracza poza bilans księgowy: czy instytucja akademicka może przez cały czas czerpać korzyści z pieniędzy ofiarowanych przez ludzi, którzy służyli w formacji uznanej za przestępczą – choćby jeżeli prawne i finansowe koszty zerwania z tą spuścizną okazują się wysokie.

Według oficjalnego stanowiska uczelni wszystkie te fundusze (te, które pozostały) służą badaniom i edukacji w zakresie studiów ukraińskich. Konkretne cele różnią się w zależności od funduszu i obejmują m.in.:

• badania historyczne (w tym historia Ukrainy, Kościoła greckokatolickiego, podziemnego Kościoła w czasach sowieckich),
• stypendia i granty dla studentów oraz naukowców,
• publikacje, tłumaczenia literatury ukraińskiej, pamiętników i diariuszy,
• wsparcie projektów takich jak Encyclopedia of Ukraine czy tłumaczenia Historii Ukrainy-Rusi.

Uniwersytet podkreśla, iż cele są akademickie i „wartościowe”, a nie ideologiczne.

Znane przykłady funduszy

Oto najważniejsze, które pojawiają się w relacjach mediów i raportach (wartości orientacyjne, z różnych lat; część mogła się zmienić przez inwestycje):

Friends of Simon Wiesenthal Center naliczyło łącznie 12 funduszy powiązanych z osobami mającymi związki z nazistami na kwotę 2,2 mln CAD. Część z nich (ok. 1,1 mln według jednego ze świadków w sprawie Hunki) dotyczy bezpośrednio CIUS i weteranów 14. Dywizji Waffen-SS Galizien.